Bu gün biz sizə “Kibertəhlükəsizlik” ilə şəxsi məlumatlarınızın rəqəmsal aləmdə necə qoruya biləcəyiniz haqqında məlumat verəcəyik. Bunun hesabına siz şifrələrinizi daha yaxşı qoruya, hesab itirmənin qarşısını ala, rəqəmsal izlərinizin qalmamasını əmin ola və təhlükəsiz onlayn-danışıqlar apara biləcəksiniz.
Kibertəhlükəsizlik ilə bağlı kiçik bir statistika:
Sosial şəbəkə və ya onlayn oyun istifadəçilərinin 22% hesab oğurlanması ilə qarşılaşıb.
15% istifadəçi kompüter virusuna görə öz şəxsi məlumatlarını itiriblər.
14% istifadəçi indiyə qədər ən az 1 spam mesaj alıb.
10% isə saxta veb-saytların və e-poçtların istifadəsi ilə fırıldaqçılıqla qarşılaşıblar.
Şəxsi məlumatların qorunması
Rəqəmsal dünyə hər gün daha çox bizim həyatımıza daxil olur. Veb-saytlar, proqramlar, sosial şəbəkələr və axtarış sistemləri daim istifadçilər haqqında məlumat toplamaqla məşğul olurlar. Əldə edilən məlumatlar səhifə ziyarətçilərinin maraqlarını, onların alış potensialını və tələbini təhlil etmək, hədəf auditoriyanı və reklam parametrlərini öyrənmək üçün istifadə olunur. Kibertəhlükəsizlik isə bunların qarşısını almaq ilə məşğul olmaq üçündür.
Brauzerlər şifrələrinizi, axtarış sorğularınızı və daxil olduğunuz səhifələr haqqında məlumatları yadda saxlayır. İlk baxışdan bu rahat görünür. Digər tərəfdən bu məlumatların hamısı asanlıq ilə oğurlana bilər. Hesabınızı qıra və məlumatları üçüncü tərəf sata bilərlər. Nəticədə oğurlanmış məlumatlar cinayət məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Bunların hamısının baş verməməsi üçün növbəti addımlara əməl edə bilərsiniz.
Kibertəhlükəsizlik: Şifrələr
Şifrələr internetdə sizin şəxsi məlumatları qorumaq üçün əsas qoruma üsuludur.
- İnternet çıxışı olan kompüterdə şifrə məlumatlarımızı saxlamayın. Ən yaxşısı yadınızda saxlamağınızdır. Yox əgər şifrə çox çətindirsə və yadda saxlamaq mümkün deyilsə, o zaman məlumatları hər hansı qeyd kitabçasına yazmaq təhlükəsizdir.
- İki addımlı autentifikasiyadan istifadə edin – bunun hesabına sizin sosial şəbəkə hesablarınız etibarlı şəkildə qorunacaq. E-poçtunuzu və sms-mesajlarınızı mütamadi olaraq yoxlayın. Əgər sizə hər hansı şüphəli bildirişlər daxil olursa, o zaman müdaxilə cəhdlərinin qarşısını ala bilərsiniz.
- Şifrələr üçün asan tapılan məlumatlar istifadə etməyin: doğum tarixi, sənəd nömrələri, telefon nömrələri, dostlarınızın və qohumlarınızın adları, ünvan və s.
- Böyük və kiçik hərflərdən, rəqəmlərdən, %$# xüsusi simvollardan istifadə edərək ən azı 8 simvol uzunluğunda mürəkkəb şifrələr istifadə edin.
- Fərqli veb-saytlarda eyni şifrələrdən istifadə etməyin.
- Şifrələri mütəmadi olaraq yeniləyin.
Məxfilik siyasətinin araşdırılması
Hər hansı bir tətbiq, proqram təminatı, brauzer və.s quraşdırmadan, onlayn xidmətdən istifadə etməzdən və ya sosial şəbəkədə qeydiyyatdan keçməzdən əvvəl məxfilik siyasəti ilə tanış olun. Əmin olun ki, tətbiq və ya veb-sayt sizin şəxsi məlumatlarınızı (şəkillərinizi, e-poçt ünvanınızı və ya telefon nömrənizi) istifadə hüququnu əldə etmir.
Tətbiqlər üçün icazələr və brauzer ayarları
Bir çox tətbiqlər e-poçt məlumatı, kamera, foto qalereya və ya mikrofon istifasdəsinə icazə tələb edir. Avtomatik olaraq icazə verməyin, tətbiqin hansı məlumatı tələb etdiyini izləyin. Kibertəhlükəsizlik qaydalarına riayət etdikdə, sizin məlumatlar toxunulmaz qalacaq. Bəzi hallarda, özünüz haqqında şəxsi məlumatları naməlum şəxslərə ötürməmək üçün icazələrdən ümumiyyətlə istifadə etməkdən imtina etmək daha məqsədəuyğundur.
Brauzer ilə daxil olduğunuz veb-saytların və səhifələrin şifrələrini avtomatik yadda saxlanmasından imtina edin və ya bu funksiyanı tam söndürün. Bu əsasən hər hansı sənəd və ya bank kartının məlumatlarını daxil etmək tələb edən veb-saytlara aiddir. Şifrələrin avtomatik yadda saxlanması şəxsi hesablarınızın oğurlanma riskini artırır: əgər sizin kompüterə giriş əldə olunsa, o zaman sizin brauzerdən şəxsi məlumatları oğurlamaq çox asan olacaq.
Cookie-lərin təmizlənməsi
Cookie faylları cihazınızda saxlanılan və daxil olduğunuz veb-saytlar haqqında müvəqqəti internet məlumatlarıdı. Cookie hesabına veb-saytlar sizin loginlərinizi, şifrələrinizi, e-poçtunuzu, internet sifarişlərinizin tarixçəsini və ya onlayn mağazada səbət məlumatını xatırlayır. Onların hesabına həmçinin sizin internet aktivliyinizi, maraqlarınızı və.s izləmək mümkündür. Eyni zamanda cookie fayllarının köməkliyi ilə sizin e-poçtunuzu sındıra bilərlər. Vaxtaşırı kompüterinizdə və smartfonunuzda (brauzer ayarlarından) cookie fayllarını silməyiniz məsləhətdir.
Kibertəhlükəsizlikdə reklamların bloklanması, Təhlükəsiz bağlantı və Wi-Fi şəbəkəsi
Xüsusi reklam bloklayıcı proqramlar eyni zamanda üçüncü tərəf proqramlarının kompüterinizdən məlumat əldə etmək cəhdlərini izləyir, ona görə də şəxsi məlumatların qorunması üçün belə bir bloklayıcı tədbiq yükləmək və quraşdırmaq mələhətdir.
Konfidensial istifadəçi məlumatları olan veb-saytlar (bank, dövlət qurum, onlayn mağaza saytları) adətən xüsusi məlumat ötürmə protokollarından istifadə edir. Təhlükəsiz bağlantı ilə məlumatlar SSL texnologiyasından istifadə edərək şifrələnir, bundan sonra məlumat üçüncü tərəflər üçün əlçatmaz olur. Brauzerin ünvan sətrində https:// sayt ünvanının qarşısında yaşıl kilid görürsünüzsə, deməli sayt təhlükəsiz bağlantıdan istifadə edir. Hər hansı saytda loqin, şifrə, bank kartı nömrənizi və ya digər şəxsi məlumatlarınızı daxil edərkən buna diqqət yetirin.
İctimai yerlərdə və ya ticarət mərkəzində pulsuz Wi-Fi şəbəkələrindən istifadə təhlükəsiz deyil. Bu şəbəkələrin köməkliyi ilə kompüter və ya smartfondan şəxsi məlumatları oğurlamaq mümkündür. İctimai yerlərdə şifrə və şəxsi məlumat tələb edən saytlara daxil olamyın, bunu mobil şəbəkə və ya ev Wi-Fi vasitəsilə edin. Kibertəhlükəsizlik qaydalarına riayət etdikə sizin məlumatlar təhlükəsiz qalacaq.
Kibertəhlükəsizlik ilə təhlükəsiz Yazışma
İnternet dövrünün müasir cəmiyyətə verdiyi əsas üstünlüklərdən biri ünsiyyətdir. İnsanlar veb-saytlara yalnız şəxsi məlumatları daxil etmir, həm də digər istifadəçilərlə əlaqə qurur: məlumat mübadiləsi aparır, yazışır, dostluq edir.
Burada isə istifadəçini yeni təhlükələr gözləyir – internetdə zorakılıq, fırıldaqçılıq və ya şəxsi təhlükəsizliyə təhlükə.
Kiberbullinq və Kibertəhlükəsizlik
Kibertəhlükəsizlik sahəsində onlayn bullinq-aqresiv istifadəçilərin digər istifadəçilərə qarşı təhdid və təhqir etməsidir. Sizə qarşı kiberbullinq ilə bir və ya bir neçə şəxs məşqul ola bilər. Bu vəziyyətdə zərər çəkən olmamaq üçün bir neçə qaydaya əməl edin:
- “Aqressiv” mesajlara cavab verməyin – yazan şəxslər sizin cavablarınız lazımdır.
- Bu tip aqresiv istifadəçiləri qara siyahıya əlavə edin.
- Sosial şəbəkənin texniki dəstəyinə baş verən hadisə ilə bağlı məlumat bildirin. Onlar həmən aqresiv istifadəçiləri bloklamağa və ya ona qarşı şikayət yazmağınıza kömək edəcəklər.
- Sizə qarşı təhdid və ya təhqir olan yazışmaların ekran görüntüsünü çəkin ki, lazım olduqda zorakılığı sübut edə biləsiniz. Çəkilən şəkillərdə yazışma və göndərənin adı görsənməlidir. Yazışmaların saxlanmasına güvənməyin, bəzi messencerlərdə göndərilən mesajları silmək mümkündür.
- Baş verən hadisə ilə bağlı valideynlərinizə və ya məhsul şəxslərə məlumat verin. Əgər təhdidlər birbaşa sizin həyatınızı və ya sağlamlığınıza yönəlibsə, o zaman mütləq hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etməlisiniz.
Onlayn Grooming
Kibertəhlükəsizlik sahəsində “Onlayn Grooming” deyə bir termin var. Bu terminin əsasında fərqli onlayn fırıldaqçılıqlar dayanır. Bu zaman həmən şəxslər istifadəçinin etibarını qazanmağa, onlardan mövcüd olmayan mal və ya xidmət üçün pul almağa çalışırlar. Əsasən oğurlanmış hesablardan bağlantılarına mesajlar göndərilir.
Əgər sizin dostunuz və ya tanışınız sizə bank kartına pul köçürməsi ilə bağlı mesaj göndərirsə, o zaman onunla bir başa (zəng vasitəsi ilə) əlaqə saxlayıb məlumatı dəqiqləşdirin.
Grooming zamanı fırıldaqçılar əsasən az yaşlı uşaqlara və yeniyetmələrə qarşı aktiv olurlar. Onlar hədəf aldığı az yaşlıların ailələrinin maddi vəziyyətini, valideynlərin iş yerlərini, etdikləri səyahət, ünvan, telefon nömrəsi və avtomobilin qeydiyyat nömrəsi haqqında məlumatları toplamağa çalışırlar. Bütün bu məlumatlar hər hansı cinayətin həyata keçirilməsi üçün lazım ola bilər.
Özünüzü onlayn fırıldaqçılıqdan qorumaq üçün aşağıdaki qaydalara əməl edin:
- Sosial şəbəkədə qeydiyyatdan keçərkən, hesabınızı tanımadığınız şəxslərdən bağlayın və “dostlar üçün” rejimində şəxsi paylaşımlar edin.
- Tanımadığı insanlarla onlayn əlaqəni məhdudlaşdırın. Heç vaxt onlara şəxsi məlumatlarınızı verməyin. Əgər yaşınız azdırsa tanımadığınız şəxs sizinlə görüşmək istəyirsə, o zaman valideynlərinizə bunu bildirin. Bu Kibertəhlükəsizlik əsas qaydalarından biridir.
- Şəxsi məlumatları sosial şəbəkələrdə paylaşmayın: ünvan, sənədlərin nömrələri, bank kartları və s.
- Şübhəli linklərə daxil olmayın, onlar e-poçtla və ya tanıdığınız bir istifadəçidən gəlmiş mesaj olsa belə .
- Şübhəli və ya etibarsız saytlardan faylları yükləməyin.
