Bu gün biz sizə SAR – smartfon şüasının real zərərləri haqqında danışacağıq. Bizim müasir cəmiyyətimizi mobil cihazlarsız təsəvvür etmək çox çətindir. Smartfonlar isə həyatımızın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Əyləncə və istirahətlə yanaşı, bəzi insanlar üçün smartfon həm də gəlir mənbəyidir. Ən sadə misal götürək, bloqerlər demək olar ki, bütün vaxtlarını smartfonlarla keçirirlər.
Bəs smartfonun bu qədər çox istifadəsi, bizim orqanizmimiz üçün zərərlidirmi? Bu çox geniş mövzudur və bir çox mübahisələrə səbəb olur. Həmçinin bu mövzü ilə bağlı çox sayda araşdırmalar da aparılıb və aparılır. Bu məqalədə biz smartfonun insan sağlamlığına həqiqətən ziyanı olub olmadığından danışacağıq.
Smartfonlarda şüalanma var mı?
Hər bir cihaz smartfonlar da daxil olmaqla, elektromaqnit dalğaları yayır. Bəzi mənbələr insanları smartfonların radiasiya mənbəyi olması ilə qorxudur.
Müvafiq olaraq, radiasiya orqanizmə ciddi fəsadlar törədə bilər. Hətta bəzi alimlər iddia edirlər ki, mobil cihazlardan istifadə xərçəng riskini xeyli artırır. Bu məqamda ilk öncə qeyd edək ki, bu iddialar tamamilə doğru deyil və hələ ki, elmi sübutu yoxdur.
Bəli, telefonlar elektromaqnit şüaları yayır. Ancaq bu, qorxutmamalı olan gündəlik qarşılaşdığınız bir şeydir. Həmişə istifadə olunan hər hansı bir elektriklə işləyən cihaz da bu radio dalğalarını yayır. Buna görə də, bu söz nə qədər qorxulu səslənsə də, özümüzü “radiasiyadan” tamamilə təcrid edə bilmərik.
İonlaşdırıcı şüalanma ilə qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma arasındakı fərq
“Radiasiyanın” iki növü olduğunu anlamaq vacibdir – ionlaşdırıcı və qeyri-ionlaşdırıcı. Birinci növ olduqca təhlükəlidir: ultrabənövşəyi, rentgen və qamma şüaları daxildir. Bu radiasiya asanlıqla insan orqanizminə daxil olur və ciddi zərər vurur. Nəticədə hüceyrələrdə ciddi dəyişikliklər baş verir. Bu dəyişikliklər bədxassəli şişlərin və ya digər xəstəliklərin inkişafına səbəb ola bilər.
İonlaşdırıcı şüalanmanın təhlükəli olmasına baxmayaraq, onunla da gündəlik həyatımızda rastlaşa bilirik. Günəş şüaları, rentgen çəkilişləri və tibbdə istifadə olunan digər şüualandırıcı vasitələr buna nümunə ola bilər. İonlaşdırıcı şüalanmadan qurtulmaq mümkün deyil, amma onun təsirini maksimal dərəcədə azaltmaq lazımdır.
Məsələn, yay aylarında daimi olaraq günəşdən qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək, solaryumlara az getmək və rentgen zamanı zamanı xüsusi qoruyucu lövhələri olan jilet geyinmək məsləhət görülə bilər. Məhz ionlaşdırıcı şüalanma radiasiya adlandırılır.
İndi isə keçək ikinci növ elektromaqnit şüalanma olan qeyri-ionlaşdırıcı şüualara. İonlaşdırıcı şüalanmadan fərqli olaraq, hüceyrələrə ciddi zərər vurmur. Məhz bu tip radiasiya smartfonlardan və digər cihazlardan, həmçinin mobil rabitədən, Wi-Fi, Bluetooth şəbəkələrindən ötürülür. Qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma ilə metalların termal emalında və mikrodalğalı şüalarla yeməklərin qızdırılmasında (mikrodalğalı sobadan istifadə etməklə) qarşılaşmaq olar. Termal şüalanma və görünən işıq da qeyri-ionlaşdırıcı növə aiddir.
Alimlər bu tip şüalanmanın sağlamlığa ciddi zərəri olmadığını bildirirlər. Bu şüalanma elektronları atomlardan ayırmağa qadir deyil. Təkcə isinmə hallarında hər hansı bir təsiri ola bilər. Məsələn, mikrodalğalı sobalarda. Lakin qeyri-ionlaşdırıcı şüalanmanın təhlükəsiz olması hələ də tam sübut olunmadığından bir çox mübahisələr və suallar ortaya çıxır.
Smartfonlar onkoloji xəstəliklərə səbəb ola bilər mi ?
Bizə artıq məlumdur ki, qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma insan orqanizminin hüceyrələrini zədələyə və deformasiya edə bilməz. İonlaşdırıcı şüalanmaya aid olan ultrabənövşəyi şüualar isə orqanizmə müəyyən qədər zərər vura bilər. Zərərsiz görünən günəş şüaları ilk baxışdan zərərsiz görünsə də, dəri xərcənginə gətirib çıxara bilər. Yəni nəticədə günəşin zərəri ionlaşdırıcı olduğu üçün smartfondan daha çoxdur.
Bir sıra aparılan tədqiqatlarda, alimlər qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma və onkoloji xəstəliklərin yaranması arasında əlaqəni tapmağa çalışıblar. Siçanlar üzərində keçirilən bir təcrübədə, yüksək qeyri-ionlaşdırıcı şüa alan bəzi heyvanlarda onkoloji xəstəliklər əmələ gəlib. Lakin şüalanma almayan siçovulların ömrü daha uzun olub.
Elm adamları qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma ilə onkoloji xəstəliklərin yaranması arasında əlaqə yaratmağa çalışdıqları bir çox müxtəlif tədqiqatlar təkrarlanaraq aparılmışdır. Yenə siçanlar fərqli bir təcrübədə böyük dozada qeyri-ionlaşdırıcı şüa qəbul ediblər. Onlardan bəzilərində müəyyən şişlər inkişaf etməyə başlayıb.
Amma insanlarda belə təcrübələr aktual olmayıb, çünki insanın yaşından aslı olaraq orqanizmində xəstəliyin yaranma riski daim dəyişir. Həmçinin siçanlar 9 saat ərzində dayanmadan və bədənlərinə mümkün qədər yaxın məsafədə şüalanırılıblar. Heç bir insan gün ərzində 9 saat smartfonu başının yanında saxlamır.
Digər bir alim tərfindən edilən açıqlamaya əsasən, insanda onkoloji xəstəliyin yaranması üçün 60-70 il ərzində hər gün 20 saat smartfon istifadə olunmalıdır. Bu isə istəsəniz belə mümkün olmayacaq.
Nəticədə deyə bilərik ki, smartfonların onkoloji xəstəlik yaratmasını təsdiqləyən hər hansı rəsmi bir araşdırma yoxdur. Amma yenə də, aşağıda qeyd olunan bəzi təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək lazımdır.
Smartfonların SAR əmsalının nə dərəcədə təhlükəli olduğunu necə müəyyən edək?
Smartfon istifadəçilərini mümkün qədər təhlükəsiz istifadə ilə təmin etmək üçün SAR (Specific Absorption Rate) standartı yaradılmışdır. Bu elektromaqnit enerjisinin tipik udma əmsalıdır. Yəni “SAR” insan bədəninin hüceyrələri tərəfindən udulan elektromaqnit enerjisinin faizini göstərir.
Hər bir smartfon modelinin fərqli SAR (Specific Absorption Rate) səviyyəsi var. SAR göstəricisi nə qədər yüksək olarsa, cihaz bir o qədər təhlükəli hesab olunur. Almaniyanın Radiasiyadan Mühafizə İdarəsi tərəfindən verilən məlumata əsasən, SAR göstəricisi 1 kg üçün 2 Vt-dan çox olmamalıdır. Əgər göstərici çoxdursa, o zaman cihaz təhlükəli hesab olunur. Almaniyanın ətraf mühitin mühafizəsi ilə məşğul olan dövlət orqanı “Der Blaue Auge” bu göstəricini 1 kg üçün 0,60 Vt kimi müəyyən edib.
İnsan bədənin udma əmsalı, bədən hissələrinə görə fərqlənir. Baş və qulaq hissələrində udma əmsalı digərlərindən daha çoxdur. Məsələn, Samsung Galaxy S21 5G modelinin qulağa təsiri 0,46 Vt/kg təşkil edir. Eyni modelin bədənə təsir dərəcəsi 1,51 Vt/kg təşkil edir. Məs bu səbəbdən cihazı başın yanında çox tutmamaq məsləhətdir.
Smartfon modelinizdə SAR səviyyəsini necə ölçmək olar
SAR dəyəri hər kəsə açıqdır və hər bir istifadəçi onu yoxlaya bilər. Bu göstərici mobil cihazın texniki göstəricilərində qeyd olunur. Qutunun arxasında və ya kitabçada bu məlumatı tapmaq mümkündür.
Qutuda və ya sənədlərdə SAR dəyərini tapmasanız, hər hansı texnologiya saytına və ya onlayn mağazaya daxil olun. Xüsusiyyətlər bölməsinə keçin. Burada Specific Absorption Rate dəyəri mütləq qeyd olunacaq. Məsələn DeviceSpecifications və GSMarena saytlarında SAR dəyəri ayrıca bir bölümdə göstərilir.
Hal hazırda nadir hallarda SAR dəyəri 1 kq üçün 2 Vt-dan çox olan modellər var. Avropa ölkələri ətraf mühitin qorunmasını və təhlükəsizliyini nəzarətdə saxlayır, bu səbəbdən SAR dəyəri olan smartfon modelləri sadəcə satışa buraxılmayacaq. Amma almadan öncə yenədə bu vacib göstəricini özünüz yoxlamağınız tövsiyə olunur.
Məhşur smartfon modellərində SAR səviyyəsi
Aşağıdaki cədvəldə populyar smartfon modellərinin SAR səviyyəsi göstərilib. Burada həmçinin başa və bədənə təsir dərəcəsi qeyd olunub.
Gördüyümüz kimi, əksər modellrin SAR səviyyəsi 1,50 Vt/kg keçmir. Avropa ittifaqının standartlarına görə 2,00 Vt qədər SAR dəyəri təhlükəsiz hesab olunur.
Smartfon istifadəsi zamanı təhlükəsizlik tədbirləri
Mümkün şüa təsirini azaldmaq üçün aşağıda qeyd olunan məsləhətlərə əməl edin:
- Telefonla danışarkən səs ucaldıcını yandırın və ya cihazı qulağınızdan mümkün qədər uzaq tutun.
- Gecələr smartfonu başınızın yanında qoymayın.
- Cihazınızı çantanızda və ya kürək çantanızda daşıyın. Cihazı şalvarın və ya gödəkçənin cibinə qoymayın. Unutmayın: cihaz bədənə nə qədər yaxın olsa, zərərli təsirlər bir o qədər çox olar.
- İstifadə zamanı şəbəkə və ya İnternet zəifdirsə diqqətli olun. İnternet və ya mobil şəbəkə siqnalı zəif olduqda, cihazın siqnalı qəbul etmək üçün daha çox gücə ehtiyac olur. Nəticədə şüalanma artır.
- Smartfon istifadə müddətini azaldın. Bəziləri üçün mobil cihaz həm istirahət, həm də qazanc mənbəyidir. Lakin sağlamlığınız haqqında düşünməlisiniz – bütün gün ərzində smartfon istifadəsi zərərli olacaq. Cihazın gün əzrində 4-5 saatdan çox istifadə etməməyə çalışın.
- Uşağınızı maksimal dərəcədə smartfondan məhdudlaşdırın. Uşaqlar radiasiyaya daha çox həssasdırlar. Onların kəllə sümüyü böyüklərdən daha incədir. Uşağlar üçün gün ərzində maksimal limit 2 saat nəzərdə tutulur.
- Smartfon seçərkən mütləq SAR dəyərinə diqqət yetirin. Ən aşağı dəyər olan modellər məsləhətlidir.
Smartfonlardan insan sağlamlığına gələn digər zərərlər
Smartfon istifadəsi və onkoloji xəstəliyin yaranması əlaqəli olmadığını anladıq. Mütammadi istifadə zamanı qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma tamamilə təhlükəsizdir. Lakin mobil cihazların mənfi təsir göstərə biləcəyi başqa məsələlər var.
Asılılıq və psixoloji problemlərin yaranması. Sübut olunub ki, smartfon asılılığı olan istifadəçilər depressiyaya və nevroza daha çox meyilli olurlar. Belə insanlar əsəbi, özünə qapalı, kədərli və həyatdan narazı ola bilirlər. İstirahət monoton və faydasız olur. İstifadəçi idman oynamaq, gəzmək, kitab oxumaq, maraqlı televiziya proqramlarına baxmaq, dostları və ailəsi ilə söhbət etmək əvəzinə bütün boş vaxtını smartfon ilə keçirir.
Koqnitiv funksiyalar pisləşir. İnsan çaşqın olur, yeni məlumatları pis qavrayır və yaddaş zəifləyir, işləmə qabiliyyəti azalır. Smartfonlar körpələrə, yeniyetmələrə, qocalara, hamilə qadınlara və immuniteti zəif olanlara daha çox mənfi təsir göstərə bilər.
Yekun
Artıq əminliklə deyə bilərsiniz ki, smartfonlar onkoloji xəstəliyə səbəb ola bilməz. Səbəb qeyri-ionlaşdırıcı radiasiya bədənin heceyrələrinə dərindən təsir etmir. Lakin uzunmüddətli istifadə zamanı və SAR səviyyəsi icazə verilən maksimum həddi keçərsə, xəstəlik riski bir qədər artır.
Digər sağlamlıq problemlərinin yaranması daha realdır. Məsələn, zəif görmə, xroniki yorğunluq, baş ağrısı, əsəbilik, koqnitiv funksiyaların pozulması və.s. Odur ki, smartfon istifadə zamanı mütləq ara verin və asılılığın yaranmasına şərait yaratmayın.
Smartfon ekranların insan gözünə təsiri ilə bağlı aşağıdakı məqaləyə keçid edə bilərsiniz.
