Qlobal miqyasda kompüter elmləri və mühəndislik kimi gələcəyin ən sürətlə inkişaf edən və ən yüksək maaş verən sahələrində çalışan kişilərlə qadınların sayı arasındakı fərq çox yüksəkdir. Statista, McKinsey və “Women in Tech Empowerment Guide 2023” mənbələrinə əsasən, kompüter və riyaziyyat sahəsində çalışanların 28%-ni, mühəndislik və memarlıq peşələri üzrə isə 15,9%-ni qadınlar təşkil edir. Baxmayaraq ki, ABŞ-da məşğul əhalinin 47.7%-ni qadınlar təşkil edir, bu ölkədə kompüter elmləri və riyaziyyat üzrə bütün məşğulluq imkanlarının yalnız 28% qadınların payına düşür. Ən iri IT şirkətlərdə çalışan qadınlar cəmi 26%-dir. Avropa İttifaqında isə qadınlar İKT (informasiya və kommunikasiya texnologiyaları) sektorunun yalnız 17%-ni təşkil edir.
Ancaq bütün yuxarıda deyilənlərə baxmayaraq, geriyə dönüb baxanda, gələcək üçün daha nikbin düşünməyə əsas verən məqamlar da az deyil. Məsələn, 2011-ci ildə aparılan DOU 2011 araşdırmasının nəticələrinə əsasən IT sektorda qadınların 6.8% təşkil edirdi, 2008-ci ildə Harvard Business Review-nun nəticələrinə əsasən isə 41% qadın IT sektorunda ayrı-seçkilik səbəbi ilə bu sahəni tərk etmişdir. 10 il sonra isə DOU 2021 araşdırması IT sektorunda xanımların iştirakının 6.8%-dən 22.3%-ə yüksəldiyini göstərir. WonderWoman 2021 araşdırmasının nəticələrinə əsasən, IT sektorunda işləyən xanımların 43%-i buraya digər sahələrdən keçmişdir.
Azərbaycanlı qadınlar və texnologiya
Bəs Azərbaycanda bu sahədə vəziyyət necədir? Ölkədə IT sektorunda məşğul olan qadınların nisbəti necədir? Təhsil planları quran qızlar arasında IT sahəsi prioritet sahədirmi? Cəmiyyət qadınları IT sektorunda qəbul edirmi?
Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatına əsasən Azərbaycanda son illər ərzində iş yerlərində, xüsusilə İT sahəsində çalışanlar arasında qadın və kişilərin say nisbətində gender bərabərliyinə doğru müsbət irəliləyişlər olsa da, qadınlar hələ də texnoloji sahələrdə əmək bazarının işçi qüvvəsinin yalnız 26%-ni təşkil edirlər. Təəssüf ki, bu tendensiya ali təhsil müəssisələrində STEAM sahəsi üzrə təhsil alan qadınların yalnız 11% təşkil etməsi faktı ilə də təsdiqlənir. Qadınların STEM sahələrində təşviq olunması Women in Tech təşkilatının gündəmində duran məsələdir.
Women in Tech® Global Movement-in Azərbaycan nümayəndəliyi bir ilə yaxındır ki, fəaliyyət göstərir. Bu il ərzində təşkilat tərəfindən “Qadınlar STEAM-də” festivalı, müxtəlif mövzulu meetuplar, qızlar üçün STEAM sahəsində təlimlər, görüşlər təşkil olunub. Bununla yanaşı Women In Tech Azərbaycan və Təhsilin İnkişafı Fondu arasında “Maya Hacıyeva adına İKT bacarıqları” təqaüd proqramının təsis edilməsi məqsədi ilə Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Qızların STEM sahələrində sayının az olması ölkə iqtisadiyyatı üçün itki deməkdir. Bu səbəbdən də bu işə tək qızlar və qadınlar deyil, eləcə də əks cinsin nümayəndələri bu problemin aradan qaldırılmasına yardım etməlidir. Stereotipləri qırmaq və yeni mentalitet formalaşdırmaq üçün əhalini maarifləndirmək lazımdır. Bu məqsədlə Women in Tech kişilər arasında da təbliğat və məlumatlandırma işini aparır və onları öz sıralarına cəlb edir.
Texnologiyada qızlar üzrə statistika
Təşkilata könüllü kimi yazılmış Bakı Avropa Liseyinin 11-ci sinif şagirdi Abdullayev Xalid məhz aparılan əməkdaşlıq və müzakirələr zamanı müşahidə etdiyi məqamları daha ətraflı tədqiq etmək qərarına gəlmişdir. Xalidin apardığı araşdırmanın məqsədi Azərbaycanda qızlar arasında IT sahəsinə olan marağı öyrənmək, habelə stereotipləri təhlil etmək olmuşdur ki, bu gün onun əldə etdiyi nəticələr əsasında müəyyən fikir yürütmək mümkündür.
Bakı və bölgələri əhatə edən araşdırmada 161 məktəbli qızın verdiyi cavablar təhlil edilmişdir. Araşdırmaya cəlb olunan respondent qızlar Bakının mərkəzində və ondan kənarda olan məktəblərin rus və Azərbaycan bölmələrində, bölgələrdən olan məktəblilər isə Azərbaycan bölməsində oxuyurlar. Ümumilikdə Bakıda 5, Saatlı və Biləsuvar rayonlarında isə 3 məktəbdə araşdırma aparılmışdır.
Ümumilikdə araşdırmanın nəticələri göstərir ki, regionlar və paytaxtda yaşayan qızlar arasında texnoloji vasitələrin əl çatanlılığında bölgədəki qızlara nisbətdə ciddi fərq var. Məsələn, paytaxtda 70% respondentin evində kompüter varsa, bu göstərici bölgələrdə 31,7% təşkil edir. Eyni zamanda evdə kompüteri olduğu halda, bölgələrdə ondan istifadə etmə imkanı paytaxtla müqayisədə daha məhduddur.
Respondentlərin cəmi 25%-i bu sahəni ilk seçim kimi qeyd etmişlər. Lakin paytaxt ilə müqayisədə, bölgələrdə İT sahəsini ilk seçim kimi qeyd etməyən qızların 52%-i bu sahəni də seçə biləcəklərini qeyd etmişlər. Bu göstərici paytaxt repondentləri arasında 24% təşkil etmişdir.
Sorğu nəticələrinin təhlili onu göstərir ki, qızlar İT sahəsini seçdikləri təqdirdə valideynlərinin onlara dəstək verəcəklərini düşünürlər. İT sahəsini fəaliyyət sahəsi kimi seçməyə ən çox qarşı çıxacaq qrup isə, qızların qardaşları və qohum-qonşular olacaqdır.
İT sahəsinə dair stereotiplərə dair münasibət bildirilməsi xahiş olunan qızlar, qeyd etmişlər ki, özləri İT sahəsinin qızlara uyğun olmaması və ya bu sahədə qızların uğur qazana bilməyəcəkləri fikri ilə qəti şəkildə razı deyillər. Lakin eyni zamanda onlar düşünürlər ki, qızlar üçün həkim və ya müəllimə sənəti daha uyğun sahə seçimi olardı. Bu cür yanaşma, onların fikrinə əsasən valideynlərinin əsas yanaşması olacaqdır.
Əlbəttə ki, onu da qeyd etmək istərdik ki, dövlət tərəfindən ödəniş tələb olunmadan yaradılmış kurslar və bu kimi digər imkanlar, o cümlədən STEM sahəsində uğur qazanmış qadın və qızların hekayələri, onlarla müxtəlif görüşlərin təşkili, mediada qadınların İT sahəsində müsbət imicinin təbliğ edilməsi, bu sahədə qızlara məsləhət və karyera dəstəyi verə biləcək mentorluq proqramlarının yaradılması və bu sahəyə marağı olan qızlar üçün aparıcı şirkətlərdə təcrübə proqramlarının təşkil edilməsi bir müsbət göstəricisidir. Bu isə o deməkdir ki, bu istiqamətdə görülən işlər davam etdirilsə biz uğurlu nəticə əldə edə bilərik.
