Kosmosda həyat axtarışına gəldikdə, elm adamlarının baxdığı ilk meyarlardan biri “yaşayış zonası” kimi tanınan orbitlərdir. Bir planetin ulduzundan uzaqlığı onun səthində maye suyun olması ehtimalı üçün kritik hesab olunur. Buna görə də, bu günə qədər kəşf edilmiş minlərlə ekzoplanet arasında, xüsusilə bu zonada yerləşənlər həyat ehtimalı üçün ən güclü namizədlər kimi vurğulanmışdır. Lakin, yeni tədqiqatlar göstərir ki, təkcə bu yanaşma kifayət etməyə bilər. Belə ki, tədqiqatçılara görə, Yer planeti kimi insan yaşayışına uyğun gələn planetlər düşünüləndən də nadir ola bilər.
Vaşinqton Universitetində aparılan yeni bir araşdırma, səthində suyun olmasına imkan verən temperaturun planeti yaşayış üçün yararlı etmək üçün kifayət etmədiyini ortaya qoyur. Tədqiqata görə, bir planetin uzunmüddətli perspektivdə həyatı dəstəkləməsi üçün yalnız suya sahib olmaq deyil, həm də həmin suyun müəyyən bir miqdardan yuxarı olması lazımdır. Əslində, tədqiqata görə, Yer kürəsinin ölçüsündə bir planetin yaşayış üçün yararlı qalması üçün Yer okeanlarındakı suyun ən azı 20-50 faizini ehtiva etməlidir.
Bu günə qədər təsdiqlənmiş 6000-dən çox ekzoplanetin əhəmiyyətli bir hissəsi yaşayış zonasında yerləşir. Lakin, tədqiqatçıların fikrincə, bu planetlərin əhəmiyyətli bir hissəsi “səhra planetləri” ola bilər ki, bu da onları düşündüyümüzdən daha az yaşayışa yararlı edir. Çünki təkcə suyun olması kifayət deyil; vacib olan bu suyun planetin iqlim sisteminə necə təsir etməsidir.
Təkcə suyun olması kifayət deyil
Tədqiqatın aparıcı müəllifi Haskelle White-Gianella qeyd edir ki, onlar xüsusilə səthində çox az su olan planetlərə diqqət yetiriblər. Bu planetlər nəzəri olaraq yaşayış zonasında olsalar belə, praktikada həyatı dəstəkləyə bilməyə bilərlər. Bunun əsas səbəbi, planetin temperaturunu uzunmüddətli perspektivdə tarazlayan karbon dövrünün sudan asılı olmasıdır.
Yer üzündə atmosferə buraxılan karbon qazı yağış vasitəsilə səthə qayıdır və qayalarla qarşılıqlı təsir göstərərək okeanlara daşınır. Bu proses milyonlarla il davam edən və planetin temperaturunu tarazlayan bir dövr yaradır. Lakin bu mexanizmin işləməsi üçün kifayət qədər su tələb olunur. Əgər planet kifayət qədər yağıntı almazsa, bu dövr pozulur. Karbon qazı atmosferdə toplanmağa davam etdikcə, onu tarazlayan mexanizmlər sıradan çıxır. Nəticədə, istixana effekti tədricən güclənir, temperatur yüksəlir və mövcud su zamanla buxarlanır. Tədqiqata görə, bu proses planeti dönməz şəkildə yaşamaq üçün yararsız hala gətirə bilər.
Tədqiqat qrupu bu prosesi daha yaxşı başa düşmək üçün qabaqcıl kompüter simulyasiyalarından istifadə edib. Əvvəlki modellərdə kifayət qədər nəzərə alınmayan külək və buxarlanma kimi amillər yeni təhlillərə daxil edilib. Bu, suyun quraq planetlərdə necə davrandığının daha real bir modelini yaratmağa imkan verib. Nəticələr göstərir ki, az suyu olan planetlər, əvvəlcə yaşamaq üçün yararlı olsalar belə, sonda tamamilə quruya və yaşamaq üçün yararlı xüsusiyyətlərini itirə bilərlər. Başqa sözlə, bir planetin həyat saxlamaq qabiliyyəti yalnız onun yerindən deyil, həm də zamanla təkamülündən asılıdır.
Bu nəzəriyyəyə ən yaxın nümunələrdən biri Veneradır. Ölçüsü Yer kürəsinə bənzər Veneranın keçmişdə su saxladığı düşünülür. Lakin bu gün planetin səth temperaturu olduqca yüksəkdir və atmosferi sıx şəkildə karbon qazı ilə örtülmüşdür. Tədqiqatçıların fikrincə, Venera karbon dövranını davam etdirə bilməmiş ola bilər, çünki əvvəlcə Yer kürəsindən bir qədər az suya malik idi. Bu, zamanla istixana effektinin nəzarətdən çıxmasına və planetin hazırkı həddindən artıq temperatura çatmasına səbəb ola bilər.
Bu tədqiqat kosmosda həyat axtarışında istifadə olunan meyarların yenidən qiymətləndirilməli olduğunu göstərir. Tədqiqatçıların fikrincə, məhdud müşahidə resursları ilə bütün planetləri araşdırmaq mümkün olmadığı üçün namizədlər daha effektiv şəkildə süzülməlidir. Və bu mərhələdə suyun miqdarı onun mövcudluğu qədər vacib bir amilə çevrilir.
