Azərbaycan son illərdə süni intellekt sahəsində davamlı siyasət yürütməklə region ölkələri ilə müqayisədə əhəmiyyətli irəliləyişə nail olub.
“Oxford Insights” təşkilatı “Ölkələrin süni intellektə hazırlıq səviyyəsi” adlı hesabatın 2025-ci il üçün nəticələrini təqdim edib. Hesabat bu dəfə “Hökumətlər süni intellektdən hansı səviyyədə istifadə etməklə inkişafa nail ola bilər?” sualına cavab axtarıb. Əvvəlki illərdə hesabat hökumətlərin süni intellektə nə qədər hazır olduğu, normativ bazanın və dövlət siyasətinin mövcud olub-olmaması kimi aspektlərə fokuslanırdı. Görünən odur ki, hər il ölkələr üzrə süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiq arealı genişlənir. İndiki hesabatda isə ana mövzu hökumətlərin hazırlıq səviyyəsindən daha çox süni intellektin hansı formada tətbiq edilməsidir.
“Oxford Insights”ın konseptual yanaşması
Hesabatda ölkələrin süni intellekti tətbiq səviyyəsinin təhlili 6 meyar (“Dövlət siyasəti potensialı”, “Süni intellekt infrastrukturu”, “İdarəetmə”, “Dövlət sektorunda süni intellektin tətbiqi”, “İnkişaf və yayılma” və “Dayanıqlıq”) əsasında və 0-100 arası şkala üzrə dəyərləndirilməklə həyata keçirilir.
Süni intellektə strateji yanaşma dövlətin siyasət potensialının formalaşması ilə başlayır. Bu, dövlətin süni intellekt texnologiyasının mahiyyətini başa düşməsi, onun ölkə üçün hansı imkanlar yaratdığını aydın təsəvvür etməsi və bu imkanlardan necə istifadə olunacağına dair mövqe formalaşdırması deməkdir. Belə ki, güclü strateji siyasət potensialı olduğu təqdirdə süni intellektlə bağlı qərarlar situativ deyil, uzunmüddətli məqsədlərə xidmət edən çərçivədə verilir.
Siyasət potensialı öz növbəsində iki əsas komponenti gücləndirir: idarəetmə və infrastruktur. İdarəetmə dedikdə, süni intellektin hansı prinsiplər əsasında tətbiq ediləcəyi, risklərin necə idarə ediləcəyi və dövlətin bu sahədə hansı məsuliyyətə sahib olduğu nəzərdə tutulur. Süni intellekt infrastrukturu isə proqram və aparat təminatı, data və onun keyfiyyəti, hesablayıcı güc kimi texnoloji potensialı şərtləndirən amillərlə bağlıdır. Bu iki komponent olmadan süni intellekt nə təhlükəsiz, nə də dayanıqlı şəkildə tətbiq oluna bilər.
İdarəetmə və infrastruktur formalaşdıqdan sonra süni intellektin real istifadəsi mümkün olur. Bu, başlıca olaraq dövlət sektorunda süni intellektin tətbiqində özünü göstərir. Dövlət orqanları süni intellektdən istifadə edərək həm daxildə əməliyyatların effektivliyini artırır, həm də xidmətləri daha sürətli, hədəfyönümlü və vətəndaşlar üçün daha əlçatan edə bilir. Eyni zamanda, süni intellektin inkişafı, cəmiyyətin və iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə yayılması (diffuziyası) üçün ilkin şərait yaranır. Bu mərhələdə süni intellekt təkcə dövlət strukturlarında deyil, biznesdə, elmdə, təhsildə, səhiyyədə və cəmiyyətdə geniş istifadə olunmağa başlayır.
Süni intellektin tətbiqi və yayılması artdıqca yeni çağırışlar yaranır və bu, dayanıqlıq məsələsini zəruri edir. Dayanıqlıq o deməkdir ki, dövlət süni intellektin yaratdığı sosial, iqtisadi və təhlükəsizlik risklərini əvvəlcədən görür və onları tənzimləməyə hazır olur. Vətəndaşların yeni bacarıqlara yiyələnməsi, kibermühitdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi və ümumilikdə cəmiyyətin texnoloji dəyişikliklərə uyğunlaşması bu mərhələnin mahiyyətini təşkil edir.
Bütün bu proseslərin nəticəsində süni intellekt cəmiyyət üçün real fayda yarada bilir. Daha səmərəli dövlət idarəçiliyi, daha keyfiyyətli dövlət xidmətləri, iqtisadi inkişaf və insanların həyat keyfiyyətinin yüksəlməsi bu faydaların əsas göstəriciləridir.
Azərbaycanın reytinqdə güclənən mövqeyi
Azərbaycan 2025-ci ilin hesabatında ən yüksək inkişaf tempi olan ölkələr sırasındadır. 2024-cü ildə ölkəmiz 111-ci yerlə kifayətləndiyi halda, 2025-ci ildə reytinqin 69-cu mövqeyinə yüksəlib. Bu o deməkdir ki, ölkəmiz 42 pillə irəliləyərək digər region ölkələri ilə müqayisədə reytinqin ən yüksək artım tempinə və eyni zamanda reytinqin region üzrə ən yüksək mövqeyinə sahibdir.
Daha öncə qeyd edildiyi kimi, hər bir ölkənin Sİ tətbiq səviyyəsi 6 meyar əsasında təhlil edilir və beləliklə ölkələrin yekun balı hesablanır. 2025-ci ilin hesabatında Azərbaycan bütün meyarlar üzrə yekun olaraq 51,91 bal toplayıb.
Azərbaycanın altı meyar üzrə nəticələrinin təhlili göstərir ki, ölkənin ən güclü tərəfi dövlət sektorunda süni intellektin tətbiqidir. Bu meyar üzrə qeydə alınan 66,97 bal son illər dövlət idarəçiliyində davamlı şəkildə həyata keçirilən təşkilati, strateji və texnoloji yanaşmaların məntiqi nəticəsidir.
Belə ki, bu göstəricinin formalaşmasına bir neçə əsas amil təsir edib. İlk növbədə “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası”nın təsdiq edilməsi ilə dövlətin süni intellektə münasibətdə sistemli və uzunmüddətli yanaşma sərgilədiyini vurğulamaq lazımdır. Strategiya süni intellektin yalnız texnoloji yenilik kimi deyil, dövlət idarəçiliyinin və xidmətlərinin tərkib hissəsi kimi qəbul edildiyini göstərir. Bu yanaşma süni intellekt texnologiyasının pilot layihə olaraq tətbiq mərhələsini keçərək dövlət idarəçiliyinə inteqrasiyasını sürətləndirir.
Eyni zamanda, Azərbaycanda Superkompüter Mərkəzinin istifadəyə verilməsi dövlət sektorunda süni intellekt həllərinin texnoloji və infrastruktur imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Hesablama gücünün artırılması süni intellektin daha mürəkkəb modellər əsasında tətbiqini mümkün edib və dövlət qurumlarının bu sahədə xaricdən asılılığının azaldılması və rəqəmsal suverenliyin təmin edilməsi istiqamətində vacib addım olub.
Dövlət sektorunda süni intellektin tətbiqini gücləndirən digər vacib addım “İnformasiya texnologiyası – Süni intellekt – İdarəetmə sistemi” üzrə dövlət standartının qəbul edilməsi olub. Bu standart süni intellektin dövlət idarəçiliyində istifadəsi üçün vahid yanaşma formalaşdıraraq həm institusional, həm də texnoloji baxımdan şəffaflıq və uyğunluğu təmin edir. Nəticə etibarilə, süni intellekt pərakəndə təşəbbüs çərçivəsindən kənara çıxaraq normativ əsaslara dayanan sistemli praktikaya çevrilib.
İnsan kapitalının inkişafı məqsədilə Süni İntellekt Akademiyasının fəaliyyətə başlaması bu sahədə institusional boşluğun doldurulmasına yönəlmiş strateji addım kimi qiymətləndirilə bilər. Akademiyanın süni intellekt strategiyasına əsaslanaraq yaradılması dövlətin kadr hazırlığı siyasətini milli hədəflərlə uzlaşma çərçivəsində qurduğunu göstərir. Bu təşəbbüs uzunmüddətli perspektivdə inkişaf və yayılma meyarı üzrə göstəricilərin yüksəlməsi üçün əsaslı zəmin yaradır.
“E-qanun.ai” platformasının istifadəyə verilməsi isə süni intellektin konkret sahələrdə, xüsusilə hüquqi xidmətlərdə praktik fayda yaratmaq potensialını nümayiş etdirir. Təbii dil emalı imkanlarına əsaslanan bu platforma dövlət sektorunda süni intellektin yalnız texnoloji alət deyil, həmçinin vətəndaşlar və özəl sektor üçün dəyər yaradan funksional mexanizmə çevrildiyini göstərir. Platformanın təqdim etdiyi sürətli təhlil, qısa xülasələr və filtrasiya imkanları süni intellektin qərarvermə və informasiya əldəetmə proseslərini optimallaşdırır.
Ötən il təsis edilən “ASAN AI Hub” süni intellekt ekosistemində dövlət, özəl sektor və elmi-tədqiqat mühitini birləşdirən mühüm platforma rolunu oynayacaq. Bu platforma süni intellektin yalnız dövlət sektorunda deyil, daha geniş kontekstdə tətbiqi üçün koordinasiya və əməkdaşlıq mexanizmlərini gücləndirməyi hədəfləyir. Gələcəkdə bu mərkəzin fəaliyyəti inkişaf və yayılma meyarına müsbət təsir edən faktor kimi dəyərləndirilə bilər.
Azərbaycanın meyarlar üzrə təhlili onu göstərir ki, süni intellektin tətbiqində ən güclü tərəfi bu texnologiyanın dövlət idarəçiliyinə inteqrasiyasıdır. Bununla yanaşı, Sİ infrastrukturunun, insan kapitalının və ekosistemdə Sİ texnologiyasının inkişafı davamlı şəkildə dəstəkləndiyi təqdirdə, mövcud üstünlüklər digər meyarların artmasına güclü təsir edə bilər.
Süni intellektin regional mənzərəsi
2025-ci ilin hesabatında rekord sayda – 195 ölkənin göstəriciləri təhlil edilib. Qlobalda ilk beşliyin liderləri ABŞ, Birləşmiş Krallıq, Fransa, Niderland və Koreya Respublikasıdır. Çin bu hesabatda 7-ci yerə yüksəlib, Hindistan da 2024-lə müqayisədə (46-cı yer) əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edərək 27-ci mövqedə qərarlaşıb.
Azərbaycan Cənubi və Mərkəzi Asiya ölkələrinin aid olduğu regionda yer alır və aşağıdakı qrafikdə göründüyü kimi, süni intellektin inkişaf səviyyəsinə görə ilk beşliyə daxildir.
Hindistan bu regionda liderdir. Ötən il bu ölkədə süni intellektin normativ bazasını müəyyənləşdirən “India AI Governance Guidelines” sənədi təsdiqlənib. Hindistan artıq 38 min qrafik prosessor (GPU) əldə edib və növbəti beş ildə hökumət Sİ ekosisteminin inkişafına 1,3 milyard dollar ayırmağı planlaşdırır. 2026-cı ilin ən böyük Sİ sammitlərindən biri – “AI Impact Summit” fevral ayında məhz Hindistanda baş tutacaq.
Türkiyə ikinci yerdədir. Region ölkələri ilə müqayisədə Türkiyənin güclü rəqəmsal və innovativ ekosistemi mövcuddur. Ölkənin aparıcı araşdırma mərkəzlərindən biri olan “Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi” tərəfindən edilən təhlillərə əsasən, 2017-ci ildə Türkiyədə 24 süni intellekt startapı mövcud olduğu halda, 2025-ci ilin üçüncü rübündə bu rəqəm 419-a çatıb. 2026-cı ilin yanvar ayına olan məlumata görə, hazırda təsisçisi Türkiyədən olan süni intellekt əsaslı unikorn (milyardlıq) startapların sayı üçə yüksəlib.
Bununla yanaşı, Türkiyənin Sənaye və Texnologiya Nazirliyi ötən il HIT-30 layihəsinin anonsunu verib. Layihə çərçivəsində data mərkəzləri, süni intellekt, kvant texnologiyaları və sənayedə robotlaşma istiqamətlərinə 30 milyard dollar investisiya yatırılacağı gözlənilir.
Qazaxıstan və Özbəkistan da son illərdə əhəmiyyətli irəliləyiş əldə ediblər. Ötən ilin iyul ayında Qazaxıstanda Superkompüter Mərkəzi istifadəyə verilib. Bu ölkənin rəqəmsal inkişaf, innovasiya və kosmonavtika naziri bildirib ki, bir milyon vətəndaşın bazis səviyyəsində Sİ bacarıqlarının inkişafı planlaşdırılır.
Özbəkistan prezidenti Şövkət Mirzoyevin sözlərinə görə, ölkəsi 2030-cu ilədək 5 milyon Sİ mütəxəssisi yetişdirməyi hədəfləyir. Bu il ölkənin paytaxtı Daşkənd, eləcə də Buxara və Fərqanə şəhərlərində data mərkəzlərinin yaradılacağı gözlənilir. Prezident həmçinin bildirib ki, Özbəkistan süni intellekti hərbi sənayeyə inteqrasiya edəcək.
Cənubi Qafqaz regionunda Azərbaycan süni intellektin strateji və sistemli tətbiqi üzrə lider mövqeyindədir. Ermənistana gəlincə, bu ölkə NVIDIA ilə anlaşma çərçivəsində süni intellekt fabrikinin yaradılmasını hədəfləyir. Bu məqsədlə 500 milyon dollar investisiyanın cəlb ediləcəyi də məlumdur.
Lakin onu da xüsusilə qeyd etməliyik ki, NVIDIA Cənubi Qafqazda tək Ermənistanla əməkdaşlıq etmir. Ötən ilin dekabrında Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin timsalında Azərbaycandan olan nümayəndə heyəti bu şirkətlə ciddi əməkdaşlıq planlarını müzakirə edib.
Gürcüstan 2024-cü ildə Avropa Şurasının Süni İntellektdən İstifadə üzrə Çərçivə Konvensiyasına qoşulub. Ötən il “Google” şirkəti ilə süni intellektin inkişafına dair bir sıra görüşlər keçirilb. Lakin Gürcüstanın vahid süni intellekt strategiyası hələ ki qəbul edilməyib.
Cənubi və Mərkəzi Asiya qlobal reytinqdə digər regionlarla müqayisədə 6-cı yeri tutur və regionun süni intellekt üzrə orta balı 42,08 təşkil edir. 2025-ci il üzrə nəticələr göstərir ki, region ölkələri arasında süni intellektin tətbiq səviyyəsi ciddi fərqlənsə də, ümumi inkişaf trayektoriyası oxşardır. Əksər ölkələrdə ilk mərhələdə süni intellekt üzrə tənzimləyici strategiyalar qəbul edilir və zəruri infrastruktur formalaşdırılır, növbəti mərhələdə isə dövlət sektorunda tətbiq genişləndirilir. Paralel olaraq insan kapitalının inkişafı istiqamətində addımlar atılır. Region üzrə orta göstəricilər baxımından ən yüksək nəticə idarəetmə və dövlət sektorunda tətbiq meyarları üzrə, ən zəif nəticə isə inkişaf və yayılma meyarı üzrə qeydə alınıb.
Bu inkişaf trayektoriyası qlobal süni intellekt ekosistemi ilə müqayisədə fərqli yayılma modelinə işarə edir. ABŞ, Qərbi Avropa və Yaponiya kimi ölkələrdə süni intellektin inkişafında əsas rolu bazar mexanizmləri və güclü startap və korporativ innovasiya ekosistemi oynayır, dövlət isə daha çox tənzimləyici və katalizator funksiyasını yerinə yetirir. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrində isə süni intellektin tətbiqi, əsasən, yuxarıdan-aşağı model üzrə formalaşır: əvvəlcə dövlətin strateji yanaşması və institusional çərçivəsi yaradılır, dövlət sektorunda tətbiqə başlanılır və yalnız bundan sonra texnologiyanın mərhələli şəkildə özəl sektora və iqtisadiyyata yayılması baş verir.
