Bir vaxtlar azadlığın simvolu kimi görünən avtomobillər bu gün nəhəng texnoloji infrastrukturlarla işləyən məlumat mərkəzlərinə çevrilib. Müasir, internetə qoşulmuş nəqliyyat vasitələri sürücünün davranışını, vərdişlərini, sağlamlıq vəziyyətini və gündəlik həyatını ətraflı şəkildə qeyd etməklə yanaşı, sürücülük təcrübəsini də yaxşılaşdırır. Bundan əlavə, mütəxəssislərin fikrincə, bu, yaxın illərdə daha inkişaf etmiş səviyyələrə qaldırılacaq. Beləliklə, hazırda internetə çıxışı olan bir çox müasir avtomobil sayəsində demək olar ki, avtomobiliniz sizi daim izləyir.
Bugünkü avtomobillər kameralar, sensorlar, internet bağlantıları və inkişaf etmiş məlumat-əyləncə sistemləri ilə təchiz olunub. Bu sistemlər sayəsində avtomobil istehsalçıları sürücülər haqqında olduqca əhatəli məlumat toplaya bilərlər. Toplanan məlumatlara sürücünün yeri, səyahət tarixçəsi, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə, qəfil əyləc vurub-vurmaması, sürət vərdişləri və nəqliyyat vasitəsinin içərisindəki media seçimləri daxildir.
Bəzi nəqliyyat vasitələrində sürücü oturacağına yönəlmiş daxili kameralar var və bu kameralar üz ifadələrini, göz hərəkətlərini və hətta davranış nümunələrini təhlil edə bilər. Avtomobil istehsalçılarının məxfilik siyasətində yaş, çəki, irq, psixoloji meyllər və biometrik məlumatlar kimi son dərəcə həssas məlumatların da emal edilə biləcəyi bildirilir.
Sığorta şirkətləri bu məlumatlardan istifadə edir
Sığorta şirkətləri toplanmış sürücülük məlumatları üçün ən böyük müştərilər arasındadır. Əldə edilən məlumatlar, xüsusən də telematika sistemləri vasitəsilə sürücülər üçün risk profilləri yaratmaq üçün istifadə olunur. Bu, bəzi istifadəçilərin daha yüksək sığorta haqları ilə üzləşməsinə səbəb ola bilər.
BBC-nin hesabatında göstərilən nümunələrdən biri General Motors şirkətinin sürücü məlumatlarını LexisNexis adlı məlumat şirkətinə ötürməsidir. İddialara görə, sürücünün bütün altı aylıq səyahət tarixçəsi təxminən 130 səhifəlik ətraflı hesabat şəklində tərtib edilib. Sürücü daha sonra sığorta haqqının 21 faiz artdığını və bunun bir səbəbinin sözügedən məlumatlar olduğunu öyrənib.
ABŞ Federal Ticarət Komissiyasının müdaxiləsindən sonra General Motors şirkətinə beş il müddətinə nəqliyyat vasitələrinin məlumatlarını satmaq qadağan edilib. Lakin bildirilir ki, şirkət müəyyən şərtlərə cavab verərsə, gələcəkdə bu təcrübəni bərpa edə bilər.Firefox-un inkişaf etdiricisi olan Mozilla tərəfindən 2023-cü ildə aparılan təhlil 25 fərqli avtomobil markasının məxfilik siyasətini araşdırdı. Tədqiqat nəticəsində brendlərin heç birinin Mozilla-nın məxfilik və təhlükəsizlik standartlarına cavab vermədiyi məlum oldu.
Təşkilat avtomobilləri “indiyə qədər araşdırılan ən pis məhsul kateqoriyası” adlandırdı. Daha əvvəl bu hesabatı ətraflı şəkildə işıqlandırmışdıq. Məzmuna buradan daxil ola bilərsiniz. 2023-cü ildə dərc edilən bu araşdırma ciddi narahatlıqlar doğursa da, vəziyyət getdikcə daha da pisləşir. ABŞ-da tətbiq edilməsi planlaşdırılan yeni qaydalar avtomobillərdə qabaqcıl sürücü izləmə sistemlərini məcburi edəcək. Bu yeni nəsil təhlükəsizlik texnologiyaları, sürücünün yorğun, sərxoş və ya sürücülük qabiliyyətinə malik olub olmadığını infraqırmızı kameralar və biometrik sistemlər vasitəsilə aşkar etməyi hədəfləyir.
İnternetə qoşulmuş nəqliyyat vasitələrinin sayı sürətlə artır
McKinsey konsaltinq şirkətinin məlumatlarına görə, 2021-ci ildə yolda olan nəqliyyat vasitələrinin təxminən 50%-i internet bağlantısına malik idi. Şirkət bu nisbətin 2030-cu ilə qədər 95%-ə çatacağını proqnozlaşdırır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, əksər istifadəçilər nəqliyyat vasitələrinin nə qədər məlumat topladığından xəbərsizdirlər. Bunun səbəbi, əksər sürücülərin nəqliyyat vasitələrinin quraşdırılması zamanı ortaya çıxan uzun məxfilik müqavilələrini oxumadan qəbul etmələridir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, istifadəçilər müəyyən tədbirlərlə məlumat paylaşımını azalda bilərlər. Avropa Birliyində, Böyük Britaniyada və bəzi ABŞ ştatlarında istifadəçilər şirkətlər tərəfindən toplanan məlumatların surətlərini tələb edə, məlumatların silinməsini istəyə və məlumatların satışının qarşısını ala bilərlər. Bəzi avtomobillərdə həmçinin məlumat-əyləncə sistemləri vasitəsilə məlumat paylaşımını məhdudlaşdıran məxfilik parametrləri mövcuddur. Buna baxmayaraq, mütəxəssislər hesab edirlər ki, mövcud sistemlə bağlı əsas problem hələ də qalmaqdadır.
