Hər şey, hər yerdə, bir anda standart səviyyəyə gəlir. Belə ki, süni intellektlə işləyən mətn yaratma vasitələrinin artması insan düşüncəsinin orijinallığına ciddi təsir göstərir. ChatGPT kimi süni intellektlə işləyən alətlər təkcə yazmağımızı deyil, həm də düşüncə tərzimizi standartlaşdırır. Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar göstərdi ki, bu alətlər insan beynində daha az aktivlik yaradır və nəticədə əldə olunan məzmun getdikcə bir-birinə bənzəyir. Bu tendensiya fərdi yaradıcılığı boğan, intellektual müxtəlifliyi daraldan və mədəni nüansları aradan qaldıran daha böyük transformasiyanın əlaməti ola bilər.
Bu yaxınlarda MİT Media Laboratoriyasının 50 tələbə ilə apardığı yeni araşdırma ortaya çıxmışdı. Araşdırma nəticəsində məlum olmuşdu ki, bu təsir təkcə yazıların məzmununda deyil, beynin işində də hiss olunur. Tədqiqat çərçivəsində iştirakçılar üç qrupa bölünüb: yalnız öz intellektindən istifadə edənlər, Google-da məlumat axtara bilənlər və ChatGPT-ə çıxışı olanlar və onların beyin fəaliyyəti EEG cihazları ilə izlənilib. Nəticələr təəccüblü olub. ChatGPT istifadə edən tələbələrin beyin fəaliyyəti digər qruplara nisbətən xeyli aşağı idi. Bu qrup yaradıcılıqla əlaqəli alfa əlaqələri və qısamüddətli yaddaşla əlaqəli teta əlaqələrində zəiflik göstərib. Bundan əlavə, bu tələbələrin böyük əksəriyyəti yazdıqları mətnləri xatırlamır və ya aidiyyəti hiss etmirdilər.
Ancaq problem təkcə psixi tənbəllikdə deyil. Süni intellektdən istifadə etməklə yazılan mətnlərin vahid nümunələrdə ilişib qaldığı və intellektual müxtəlifliyi azaltdığı da ortaya çıxdı. Məsələn, ChatGPT-dən istifadə edən tələbələrin demək olar ki, hamısı “bizi həqiqətən xoşbəxt edən nədir” sualına karyera və şəxsi uğur mövzusunda cavablar verdi. Eynilə, bu qrup xeyriyyəçiliklə bağlı suala yekdilliklə müsbət rəy verdi, digər qruplar isə daha müxtəlif və tənqidi yanaşmalar təklif ediblər. Tədqiqatın həmmüəlliflərindən biri olan Nataliya Kosmyna, böyük dil modellərindən (ChatGPT, Gemini, Claude və s.) istifadə edənlərdə “fərqlərin ortaya çıxmadığını” qeyd edərək deyib ki: “Burada gördüyümüz şey budur, burada hər şey eyni vaxtda standart səviyyədədir.”
Əslində, süni intellekti “orta göstəricilər texnologiyası” kimi təsvir etmək yanlış olmaz. Əvvəlki məzmunumuzda qeyd etdiyimiz kimi; böyük dil modelləri böyük məlumat dəstlərində nümunələri aşkar etmək üçün öyrədilir; verdikləri cavablar çox vaxt klişe və bayağılıqlarla doludur. Yaranan yazıların və fikirlərin keyfiyyəti güzəştə gedir. Daha sadə dillə desək: Onlar trilyonlarla sözdən ibarət verilənlər toplusundan nümunələri tanımaq və ən ümumi cavabları hazırlamaq üzərində işləyirlər. Burada süni intellekti aşağıladığımı başa düşmək olmaz. Bu, sənaye dövründə yaranan və insanlarla fiziki/emosional əlaqə quran bütün texnologiyaların ümumi təsiridir. Bu yazını yazdığım klaviatura yəqin ki, müəyyən mənada yazıçıları zəiflədib və ya dəyişib. Bütün bunlara baxmayaraq, süni intellektdə bəzi fərqlər var. Düşünmə prosesimizi o qədər əhatəli şəkildə autsorsing edə bilərik ki, bu, bizi daha orta səviyyəyə qaldırır. Milyonlarla insan universitet tapşırıqlarından tutmuş e-poçtlara qədər hər şey üçün ChatGPT-dən istifadə edir. ChatGPT-nin arxasında duran OpenAI şirkətinin baş direktoru Sam Altmanın dediyi kimi, bu, insan və maşın arasında bir növ “zərif təklik”dir. “ChatGPT hər hansı bir insanın indiyə qədər yaşadığından daha güclüdür. Yüz milyonlarla insan getdikcə daha vacib vəzifələr üçün hər gün ona etibar edir” deyə Altman adlı son bloq yazısında qeyd edib.
Altmanın fikrincə, insan maşınla birləşir və onun şirkətinin süni intellekt alətləri bizim orqanik beynimizdən istifadənin köhnə, səmərəsiz sistemini təkmilləşdirir: “Bu alətlər onlardan istifadə edən insanların səmərəliliyini kəskin şəkildə artırır”. Əslində Altman tamamilə haqlıdır. Məhsuldarlıq həmişəkindən daha çox artır. Lakin biz süni intellektin kütləvi şəkildə mənimsənilməsinin uzunmüddətli nəticələrini bilmirik. Araşdırmalar göstərir ki, bu incə təklik məzmunun keyfiyyəti və orijinallığı hesabına baş verə bilər. İnsan şüurunu əvəz edən bu rəqəmsal ortalama hamımızı intellektual mərkəzə doğru çəkir. Düşüncələrimizin homojenləşməsi təkcə MIT araşdırmasında aşkar edilməsə də, bunu Kornell Universitetinin tədqiqatçılarının apardığı başqa bir araşdırmanın nəticələri göstərir.
