Bildiyimiz kimi, hazırda iqtisadiyyatımızın əsas hissəsini neft və qaz ixracı təşkil edir və bu gün yeni startapları ilə regional texnologiya mərkəzinə çevrilmək yolundan inamla addımlayır. Beləliklə deyə bilərik ki, Azərbaycanın yeni yaradılan startapları texnoloji yüksəlişə zəmin yaradır. Məhz bu mövzuda intellinews mənbəsindən olan Adrien Henni araşdırma apararaq məqalə dərc edib. Qeyd edək ki, Adrien Henni, 2011-ci ildə International Digital News xəbər və tədqiqat agentliyini təsis edib. Bu agentlik isə hazırda Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiyada inkişaf etməkdə olan texnologiya bazarlarını əhatə edən xəbərləri bizlərlə paylaşır. Bundan əlavə agentlik həm də biznes konsaltinq xidmətləri və bazar araşdırması həyata keçirir.
Mənbənin məlumatına görə, İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin İnnovasiyalar üzrə rəhbəri Igor Ovcharenko, “Azərbaycan hazırda yeni startapların maliyyəyə, bazarlara, infrastruktura, istedadlara çıxışı üçün mühit yaratmaqla və müəyyən mədəniyyəti təbliğ etməklə keçid dövrüyün yaşayır” deyə bildirib.
Caucasus Ventures-un Baş Partnyoru Məmməd Kərim isə bildirib ki, “Hökumət və ictimaiyyətin iştirakı ilə birlikdə yerli inkubasiya və akselerasiya proqramları son bir neçə ildə 400-ə yaxın startap şirkətinin və ya layihəsinin yaranmasına səbəb olub”. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda xüsusilə Bakıda həqiqətən də yeni startaplar cücərməkdədir. IDDA-ya görə, son illərdə 30-dan az vençur sövdələşməsi və 2023-cü ildə orta hesabla 163.000 ABŞ dolları məbləğində sövdələşməsi bağlanıb. Azərbaycan təxminən on il əvvəl texnoloji innovasiya yoluna qədəm qoyan Gürcüstan və Qazaxıstandan geri qalsa da, startapın inkişafının yeni başladığı regionda bəzi digər keçmiş sovet ölkələrini qabaqlayır.
Azərbaycanın uğurlu startapları
Push30 Azərbaycanın ən böyük startaplarından biri kimi seçilir. Həmtəsisçi və baş direktor Adil Qasımovun sözlərinə görə, mükafata layiq görülmüş fitnes klubu üzvlük proqramı illik 6 milyon dollardan çox gəlir əldə edir. Azərbaycan və Özbəkistandan sonra şirkət hazırda Qazaxıstanda genişlənir və Yaxın Şərq bazarlarını hədəfləyir. Qasımov bildirir ki, Push30 hazırda 3 milyon dollarlıq A seriyası raundunu bitirmək mərhələsindədir.
Bir çox Azərbaycan startapları korporativ proqram təminatı, təhsil texnologiyaları və fintech həlləri inkişaf etdirir. Bunlardan biri də Visa və AYİB-in dəstəyi ilə rəqəmsal qəbzlərin avtomatlaşdırılması proqramı hazırlayan Receptadır. Müharibə və siyasi repressiya şəraitində Rusiya, Ukrayna və Belarusiyadan olan sahibkarlar üçün sığınacaq kimi dizayn edilmiş “New Zeon” müxtəlif yaradıcılıq və texnologiya layihələrinə ev sahibliyi edir. Burada yerləşən beynəlxalq mərkəzli startaplara oyun proqram təminatı tərtibatçısı olan Fibrum və istifadəçilərə istənilən yurisdiksiyadan kənarda məcburi müqavilələr hazırlamağa və imzalamağa imkan verən e-gree proqramı daxildir.
Yenə də ən qabaqcıl müəssisələr Bakıdan uzaqda fəaliyyət göstərir. CrunchBase-in məlumatına görə, Azərbaycanda yaradılan, lakin hazırda Böyük Britaniyada yerləşən WeTravel – səyahət təşkilatçıları üçün səfər öncəsi proqram– 2016-cı ildə istifadəyə verildiyi vaxtdan bəri 29 milyon dollar toplayıb. Berkm, MagicPort və Turan müvafiq olaraq ABŞ, Sinqapur və Türkiyədə fəaliyyət göstərir.
Uğurlu investorlar üçün ucuz startaplar
Azərbaycanın ilk klassik vençur fondu olan Caucasus Ventures 2023-cü ildə IDDA və Pasha Holding tərəfindən təsis edilib. Mərkəzi Asiyadan Türkiyəyə qədər bütün regiona sərmayə qoymaq üçün 6,6 milyon dollar ayıran fondun artıq onlarla startap portfeli var. Bazar insayderi deyir ki, beynəlxalq maliyyə institutunun dəstəyi ilə 30 milyon dollara qədər vəsait cəlb edə biləcək başqa bir regional fond da yaxın aylarda açıqlanacaq. Azərbaycan startaplarına sərmayə qoyan xarici investorlar arasında 500 Global və Startup Wise Guys kimi akseleratorlar var. Bəzi digər oyunçular, məsələn, “The Turkish Domino Ventures” da bazarı araşdırır, lakin hələ heç bir sövdələşməni yekunlaşdırmayıb.
Azərbaycanın startaplarının cəlbediciliyinin bir hissəsi onun aşağı xərcləridir. Mübariz Şahbazlı bildirir ki, “Cəmi 15.000 dollarla siz üç ay ərzində MVP yarada bilərsiniz, bu isə startap xaricə gedəndə güclü investisiya imkanları yaradır”. Bakının aparıcı universistetlərindən olan UNEC-də startap inkubasiya mərkəzinə rəhbərlik edən Şahbazlı mövcud iki klubla yanaşı, startap studiyası və mələk klubu yaratmağı planlaşdırır.
AGA Group-un törəmə şirkəti olan LTC-nin proqram məsləhətçisi Anar Əlizamanlıya görə, “ABŞ-da toxum mərhələsindən əvvəl olan tur 1 milyon dollara qədər çıxa bilər. Burada isə eyni mərhələdə 30 startapdan pay ala bilərsiniz”. 2010-cu illərin sonundan bir neçə iri şirkət innovasiyalar arenasına daxil olub. Regionun ən böyük banklarından biri olan ABB yerli İT işçi qüvvəsi çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün daxili “Texnologiya Akademiyası” yaratmışdır. ABB İnnovasiya Mərkəzindən Elnur İsazadənin sözlərinə görə, ABB müxtəlif startap dəstək proqramlarına da start verib.
Bundan əlavə, bankçılıq, sığorta, daşınmaz əmlak, kənd təsərrüfatı, pərakəndə satış və turizm tərəfində ixtisaslaşmış Pasha Holdinq data mərkəzi, onlayn pərakəndə satış ekosistemi və Pasha Pay adlı məşhur elektron pul kisəsi biznesini inkişaf etdirib. Habelə, Pasha Holdinq bir çox təlim proqramlarına, InMerge beynəlxalq texnologiya konfransına və hakatonlara sponsorluq edir.
Yerli şirkətlər konsorsiumu tərəfindən dəstəklənən inkubator və sürətləndirici Sabah.hub 2022-ci ildən Push30 da daxil olmaqla onlarla startapı maliyyələşdirib. Sabah.hub həmçinin müxtəlif təlim proqramları təşkil edib. Sabah.hub 27-28 iyun tarixlərində ölkənin aparıcı sənaye tədbirlərindən biri olan Baku ID sərgisini də təşkil edir. Sabah.hub İdarə Heyətinin üzvü Orxan Abbasov deyir ki, “Məqsədimiz ekosistemə əhəmiyyətli təsir göstərən 100 milyon dollar dəyərində on şirkəti böyütməkdir”.
Azərbaycan gələcəkdə regional texnologiya mərkəzinə çevrilə biləcəkmi?
Azərbaycanın IDDA-nın təbirincə desək, “rəqəmsal mükəmməllik və innovasiyalar üzrə regional liderə” çevrilməsi yolu yeni başlayır. Agentlik kibertəhlükəsizlik, müdafiə texnologiyası, kənd təsərrüfatı texnologiyası, səyahət texnologiyası və yaşıl texnologiya kimi ölkənin cari ehtiyac və imkanlarına uyğun gələn bir çox inkişaf etməkdə olan sektorlarda potensial görür. 17 yaşlı texnoloji sahibkar Elcan Quluyev bildirir ki, texnoloji sahibkarlığın həqiqətən yüksəlməsi üçün “başlanğıc zehniyyəti daha böyük demoqrafik qruplara, o cümlədən gənclərə çatmalıdır”. Onun ən son təşəbbüsü olan OpenConnect startaplara investorlar və sənaye mütəxəssisləri ilə əlaqə saxlamağa kömək edir.
Sektorun inkişafına mane olan digər amillər daxili bazarın məhdud olmasıdır. Startap insayderləri “Startap təsisçilərinin yalnız kiçik bir hissəsi xaricdə inkişaf etmək üçün biliyə, inam və resurslara malikdir” deyə bildirir. Beynəlxalq düşüncəli bu sahibkarlar isə ümumiyyətlə Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələrinə üz tuturlar. Coğrafi və mədəni baxımdan Azərbaycana yaxın olan bu bazarlar əsas Qərb texnologiya mərkəzləri ilə müqayisədə rəqabətə daha az doymuşdur və daha əlçatan imkanlar təklif edə bilər.
