Bildiyiniz kimi, qara dəliklər kainatın ən dağıdıcı qüvvələrindən biri kimi tanınır. Adətən ulduz öz cazibə qüvvəsinə tab gətirəndə peyda olan bu kosmik canavarlar ətrafdakı materiyanı və hətta işığı yeyərək yalnız qaranlıq bir boşluq buraxır. Alimlər saysız-hesabsız qara dəliklərin ulduzları udmasının şahidi olublar. Ancaq bu yay möhtəşəm bir kosmik partlayış bildiyimiz hər şeyi alt-üst edə bilər. Bu dəfə bir ulduz qara dəliyi udmuş ola bilər.
İyulun 2-də NASA-nın Fermi Qamma-şüaları Kosmik Teleskopu tərəfindən aşkar edilmiş qamma-şüa partlaması GRB 250702B, tarixə ən uzun və ən sirli partlayışlardan biri kimi düşüb. Bu cür kosmik hadisələr (GRB) adətən cəmi bir neçə saniyə və ya ən çox bir neçə dəqiqə davam etsə də, GRB 250702B tam yeddi saat davam etdi. Və partlayış yalnız uzun sürmədi; Bir neçə dəfə təkrarlandı, mövcud astrofizik modellərə görə bu mümkün olmamalı idi. Qamma-şüa partlamalarının ulduzun tamamilə yox olduğu birdəfəlik hadisələr olduğu bilinir. Buna görə də, eyni mənbədən çoxsaylı siqnalların aşkarlanması elmi ictimaiyyəti mövcud modellərə alternativlər təklif edən yeni nəzəriyyələr hazırlamağa sövq edib.
Alimlər həftələrdir ki, bu qeyri-adi məlumatı anlamağa çalışırlar. Yeni irəli sürülən bir nəzəriyyə həm valehedici, həm də qorxuludur: İngiltərədəki Liverpool Con Moores Universitetinin tədqiqat qrupunun fikrincə, bu partlayışın səbəbi qara dəliyi udan bir ulduz ola bilər. Normalda qara dəliklər çox yaxınlaşan ulduzları parçalayaraq böyük miqdarda enerji buraxır. Ancaq bu vəziyyətdə ssenari tərsinə çevrilir. Ulduz ömrünün son mərhələlərində genişlənərək, onun xarici təbəqələrini şişirdikcə, onun ətrafında fırlanan kiçik bir qara dəlik bu genişlənən qaz zərfinə çəkilir. Ulduzun sıx xarici təbəqələri arasındakı sürtünmə nəticəsində yavaşlayan qara dəlik tədricən mərkəzə doğru spirallənir. Nəhayət, nüvəyə çatdıqdan sonra onun həddindən artıq cazibə qüvvəsi ulduzun daxili quruluşunu pozmağa və ətrafdakı maddəni yeməyə başlayır. Bu prosesdə qara dəlik ulduzun içindəki plazmanı sürətlə udur və onun fırlanma sürətini artırır. Nəticədə yaranan nəhəng enerji qütblərdən püskürən relativistik reaktivlər şəklində kosmosa buraxılır. Bu reaktivlər milyardlarla işıq ili uzaqlıqdan aşkarlana bilən güclü qamma-şüa partlayışları (GRB) yaradır.
Araşdırma qrupunun fikrincə, bu daxili məhvetmə prosesi də partlayışın uzun müddət davam etməsini izah edir. Normal bir fövqəlnova enerjisini dəqiqələr ərzində sərf etdiyi halda, qara dəliyin ulduzun içindən tədricən hərəkəti saatlarla davam edə bilər. Bu, müşahidə edilən yeddi saatlıq enerji buraxılışını inandırıcı edir. Astrofizik Hendrik van Eerten bildirir ki, “Bu ssenari müşahidə edilən uzun müddət şkalasını izah edə bilən bir neçə modeldən biridir”.
GRB 250702B indiyə qədər qeydə alınmış ən özünəməxsus qamma-şüa partlayışlarından biri hesab olunur. Üç fərqli mərhələdə müşahidə edilən partlayışın mənbəyi, ölçmələrə görə, milyardlarla işıq ili uzaqlıqdadır. Bu, hadisənin fövqəladə gücünü daha da təsir edici edir, çünki onun belə bir məsafədən aşkarlanması partlayışın böyüklüyünü ortaya qoyur. Alimlər hələ də ehtiyatlıdırlar. Alternativ ssenarilərə ulduzun öz çəkisi altında çökməsi və ya orta ölçülü qara dəlik tərəfindən parçalanması daxildir. Bununla belə, indiyə qədər heç bir model müşahidə olunan təkrarlanan qamma-şüa dalğalarını və uzunmüddətli enerji buraxılışını bu qədər aydın şəkildə izah edə bilməz.
