Bildiyiniz kimi, həm ABŞ, həm də Çin hazırda Ayda daimi bazalar planlaşdırır. Bu, Ay səthinin insanlar üçün nə dərəcədə təhlükəsiz olacağı sualını doğurur. İndiyə qədər Aydakı səth dəyişikliklərinin əsasən meteoroid toqquşmalarından qaynaqlandığı düşünülürdü; yeni baza planları bu fərziyyəyə əsaslanırdı. Lakin Apollon dövründən bəri əldə edilən məlumatların yenidən təhlili Ayın əvvəllər düşünüləndən daha dinamik və qarışıq bir tarixə sahib ola biləcəyini ortaya qoyub. Bu yeni tapıntılar daimi ay bazalarının yaradılması üçün mövcud strategiyaların yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün vacibdir. Beləliklə, Ay-da baş verən bu zəlzələlər NASA-nın daimi bazalar yaratmaq xəyallarını suya ata bilər.
“Science Advances” jurnalında dərc olunmuş bir araşdırmada Smitsonian İnstitutundan Tomas R. Uotters və Merilend Universitetindən Nikolas Şmerr 1972-ci ildə Apollo 17 astronavtlarının eniş etdiyi Toros-Littrou Vadisindəki geoloji izləri yenidən qiymətləndirdilər. Komanda müəyyən etdi ki, bölgənin səth xüsusiyyətlərini dəyişdirən əsas qüvvə meteoroid toqquşmaları deyil, son 90 milyon il ərzində dəfələrlə baş verən zəlzələlərdir. Bu təkanların mənbəyi, vadinin dibini kəsən və bu gün də aktiv olduğu düşünülən Li-Linkoln qırığıdır.
Tədqiqatçılar illər ərzində Ayda 3.0 bal gücündə çoxsaylı zəlzələlərin baş verdiyinə inanırlar. Bu böyüklük Yer kürəsinin zəlzələ miqyasları ilə müqayisədə nisbətən zərərsiz görünsə də, Ayın daha sərt və daha elastik olmayan səthi səbəbindən təsir qeyri-mütənasib dərəcədə güclü ola bilər. Beləliklə, böyüklük kiçik olsa belə, səthin sürətlənməsi və nəticədə yerdəyişməsi, xüsusən də uzunmüddətli strukturlar üçün əhəmiyyətli bir risk yaradır. Bu təkanlar qısamüddətli missiyalar üçün əhəmiyyətli bir təhlükə yaratmasa da, tədqiqatçılar uzunmüddətli koloniyalar üçün riskin əhəmiyyətli olduğunu vurğulayırlar. Hesablamalara görə, Ayda on il fəaliyyət göstərən bir bazanın aktiv qırılma xətti yaxınlığında zərərli zəlzələ ilə qarşılaşma ehtimalı təxminən 5500-də 1-dir. “Kiçik görünə bilər, amma sıfır deyil. Uzunmüddətli yaşayış mühiti planlaşdırarkən bu riskləri görməzdən gəlmək olmaz”, – deyə Şmerr bildirir. Bu xəbərdarlıq, xüsusilə Ayın cənub qütbündə daimi bir yer yaratmağı hədəfləyən NASA-nın Artemis proqramı üçün çox vacibdir. Artemis üçün inkişaf etdirdiyi Starship SpaceX kimi daha hündür və daha böyük strukturlar qəfil yer sürətlənməsinə daha həssas ola bilər.
Tədqiqatın əsas məqamlarından biri Apollo 17 astronavtları tərəfindən sənədləşdirilmiş qaya izləri və yamac çatlamaları idi. Bu izlər keçmiş ay zəlzələlərinin gücünü təyin etmək üçün dolayı ölçmələr kimi istifadə edilmişdir. “Ayda Yerdəki kimi güclü seysmometr şəbəkəmiz yoxdur, ona görə də səthdə buraxdığı izlərdən sarsıntının intensivliyini oxumalıyıq”, – deyə Şmerr metodun nə üçün zəruri olduğunu izah edərək izah edir. Bu təhlillər göstərir ki, Ayda potensial olaraq hələ də yüzlərlə kiçik çat aktivdir və bunlar gələcəkdə yeni çatlar yarada bilər. Vattersə görə, həll yolu aydındır: daimi ay bazaları, xüsusən də gənc itələmə çatlarına və təzə rift çapıqlarına yaxın ərazilərdən uzaq tutulmalıdır. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Ay hələ də yavaş-yavaş kiçilir və qabığında yeni stress sahələri yarada bilər. Buna görə də, Artemis missiyalarında daha təhlükəsiz eniş və tikinti sahələrini müəyyən etmək üçün qabaqcıl seysmometrlərin daşınması planlaşdırılır. NASA-nın yaxın illərdə göndərəcəyi bu yeni ölçmə sistemləri həm aktiv qırılmaların yeri, həm də uzunmüddətli strukturların tab gətirməli olduğu maksimum sarsıntı səviyyələri barədə daha aydın məlumat verəcək.
