Son illərdə müşahidə edilən Yerin fırlanma sürətindəki artım alimlər tərəfindən yaxından müşahidə olunmağa davam edir. Belə ki, ortaya çıxarılan son məlumatlar Yer-in daha sürətli fırlanmağa başladığını göstərir. Beynəlxalq Yer Fırlanması və İstinad Sistemləri Xidmətinin (IERS) açıqladığı məlumatlara görə, 9 iyul 2025-ci il tarixdə ən qısa günlərdən biri olacaq. İyulun 9-da Yer normaldan 1,3 millisaniyə daha sürətlə fırlandı. Bu fərq gündəlik həyatda hiss olunmayacaq qədər kiçik olsa da, dəqiq vaxt hesablama sistemləri və qlobal kommunikasiya infrastrukturları üçün ciddi nəticələrə səbəb ola biləcək inkişafdan xəbər verir.
Xüsusilə 2020-ci ildən daha qabarıq şəkildə özünü büruzə verən bu sürətlənmə tendensiyasının əsasında çoxsaylı geofiziki amillər dayanır. Bununla belə, alimlər hesab edirlər ki, ən mühüm amillərdən biri Ayın Yer ekvatorundan məsafəsinin dəyişməsidir. Ay hazırda Yerin ekvatorundan maksimum məsafələrindən birindədir və bu, planetimizdə gelgit əyləcini azaldır və onun fırlanma sürətini artırır. Yerin orbitində bu mikroskopik, lakin ölçülə bilən yerdəyişmə təkcə vaxt hesablamalarına deyil, həm də planetin fiziki tarazlığına təsir göstərə bilər. Ayın təxminən 18,6 illik “düyün dövrü” zamanı baş verən meyllər (yəni, onun ekvatora nisbətən şimal və cənubda etdiyi bucaq salınımları) gelgitlərə və bəzi tədqiqatlara görə hətta qlobal iqlim modellərinə təsir edə bilər. 2006-cı ilin “böyük Ay stansiyası” zamanı Ayın salınımları Sakit okean üzərində həm gelgit hərəkətlərinə, həm də temperatur modellərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edib.
Belə salınımlar zamanı Ayın qalxma və batma vaxtları nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir. Ayın istiqamətini dəyişməzdən əvvəl fasilə verərək “üfüqdə sabitləşmiş kimi” göründüyü bu fenomen keçmişdə müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən yaxından müşahidə edilmişdir. 2024-2026-cı illər arasında təkrarlanan bu “böyük stasionarlıq” dövrünün planetin fırlanma sürətində müşahidə edilən dəyişmə ilə üst-üstə düşməsi alimlərin diqqətini cəlb edir. ERS-in məlumatına görə, yaxın həftələrdə də oxşar qısa günlər gözlənilir. İyulun 22-nin 1,38 millisaniyə, avqustun 5-in isə 1,5 millisaniyə qısa olacağı gözlənilir. Bu sapmalar adi insanlar üçün hiss olunmasa da, GPS və peyk əsaslı sistemlər kimi atom vaxtının dəqiqliyi tələb edən texnologiyalar üçün çox vacibdir.
Maraqlısı budur ki, bu vəziyyət Yerin uzunmüddətli yavaşlama tendensiyasına ziddir. 1972-ci ildən bəri fırlanma sürətinin yavaşlaması səbəbindən vaxtaşırı saatlarımıza “sıçrayış saniyələri” əlavə olunur. Lakin 2016-cı ildən bəri belə bir korreksiyaya ehtiyac yoxdur.İndi ekspertlər deyirlər ki, təxminən 2029-cu ildə tarixdə ilk dəfə olaraq “mənfi sıçrayış saniyəsi” əlavə etmək lazım gələ bilər, yəni saniyələr saatlardan çıxa bilər.
Belə dəqiq ölçmələr IERS tərəfindən idarə olunan qabaqcıl müşahidə sistemləri tərəfindən həyata keçirilir. Yerin fırlanma dövrü, qütb hərəkətləri və eksenel presessiya dörd əsas texnikadan istifadə etməklə millisaniyə səviyyəsində izlənilir: Peyk Lazer Məsafə Ölçüsü (SLR), Qlobal Naviqasiya Peyk Sistemləri (GNSS), Doppler əsaslı yerləşdirmə (DORIS) və Çox Uzun Əsas İnterferometriya (VLBI). Ən yüksək dəqiqliyi təmin edən texnika olan VLBI, dünyanın hər yerində yerləşən teleskoplarla uzaq səma cisimlərindən gələn radio siqnallarını eyni vaxtda qeyd etməklə Yerin eksenel presessiyasını və UT1 (universal vaxt) variasiyalarını birbaşa ölçə bilər. Bütün bu ölçmə üsulları Yerin qütb hərəkətlərini, fırlanma dövrünü, eksenel presessiyanı və UT1 və UTC (koordinasiya edilmiş universal vaxt) arasındakı fərqləri davamlı olaraq izləməyə imkan verir. Nəticə etibarilə, planetimizdəki bu mikroskopik vaxt sürüşmələri təkcə texniki məlumatlar deyil, həm də Yer-Ay sisteminin mürəkkəb qarşılıqlı təsirlərini və onların iqlimlə əlaqələrini anlamaq üçün kritik ipuçları təklif edir. Mütəxəssislərin fikrincə, Yerin daha sürətli fırlanması təkcə astronomik məsələ deyil; bu həm də gələcək illərdə texnologiya, ətraf mühit və zaman haqqında qavrayışımıza təsir edə biləcək potensial dəyişikliyin ilk siqnalı ola bilər
