Elon Maskın Starlink şirkəti Aşağı Yer Orbitində peyk şəbəkəsini genişləndirərkən, rəqib şirkətlər öz peyklərini buraxmağa başlayırlar. Yer kürəsindəki bu nəhəng, daim böyüyən peyk şəbəkəsi simsiz və fasiləsiz qlobal internet üçün yol aça bilər, eyni zamanda Aşağı Yer Orbitini getdikcə daha çox izdihamlı və “çirkli” edir. Beləliklə, bəşəriyyətin gün keçdikcə daha çox peyk buraxdığı bu dövrlərdə kosmik macərası qəfildən başa çata bilər.
Starlink kimi şirkətlər bu peyk şəbəkələrinin qabaqcıl avtomatlaşdırma, daimi manevr qabiliyyəti və toqquşmanın qarşısının alınması alqoritmləri sayəsində təhlükəsiz idarə olunduğunu iddia etsələr də, Sara Tiele və Prinston Universitetindəki həmkarları tərəfindən dərc edilən yeni bir araşdırma bu nikbin mənzərəyə ciddi etiraz doğurur. Tədqiqatçılar mövcud peyk ekosistemini tək bir zərbə ilə çökməyə hazır olan kart evinə bənzədirlər. Tədqiqatın əsası diqqət çəkən rəqəmlərə əsaslanır. Aşağı Yer Orbitindəki bütün peyklər nəzərə alındıqda, iki peykin bir-birindən 1 kilometrdən çox məsafədə yerləşdiyi “yaxın yanaşmalar” orta hesabla hər 22 saniyədə baş verir. Hətta Starlink peyklərinə baxanda belə, bu cür yaxın yanaşma təxminən hər 11 dəqiqədə baş verir. Starlink donanmasının hər bir peyki toqquşma riskindən qaçınmaq üçün ildə orta hesabla 41 dəfə manevr etməlidir. İlk baxışdan bu, rəvan işləyən, yaxşı hazırlanmış bir sistem kimi görünə bilər. Lakin mühəndislik dünyasında əsl problemlər adətən nadir, lakin son dərəcə təsirli ekstremal vəziyyətlərdə yaranır.
Tədqiqata görə, bu ekstremal vəziyyətlərin ən təhlükəlilərindən biri günəş fırtınalarıdır. Günəş fırtınaları peyklərə iki əsas şəkildə təsir göstərir. Birincisi, onlar Yer atmosferinin yuxarı təbəqələrini qızdırır, atmosfer sürtünməsini artırır. Bu, peyklərin orbitlərində gözlənilməz sapmalara, mövqe qeyri-müəyyənliyinə və yanacaq istehlakının artmasına səbəb olur. Məsələn, 2024-cü ilin may ayında baş verən Qannon fırtınası zamanı aşağı Yer orbitindəki peyklərin yarıdan çoxu mövqelərini qorumaq və toqquşmalardan qaçınmaq üçün əlavə manevrlər etməli olub.
İkinci təsir daha dağıdıcı ola bilər. Güclü günəş fırtınaları peyklərin rabitə və naviqasiya sistemlərini birbaşa sıradan çıxarmaq potensialına malikdir. Belə bir ssenaridə, peyk yaxınlaşan təhlükəni aşkar etsə belə, yayındırıcı manevr edə bilməməyə bilər. Artan sürtünmə, mövqe qeyri-müəyyənliyi və idarəetmənin itirilməsi birləşərək zəncirvari toqquşmalara səbəb olur. Bu, Kessler Sindromu kimi tanınan ssenarini xatırladır. 1978-ci ildə NASA-da Donald J. Kessler və Burton Cour-Palais-in işinə əsaslanan Kessler Sindromu, orbitdəki hər yeni toqquşmanın daha çox zibil əmələ gətirdiyi və sonrakı toqquşmalara yol açdığı bir ssenarini təsvir edir. Başqa sözlə, bu, orbitdəki sıx zibil buludlarının qaçılmaz olaraq hər yeni buraxılan nəqliyyat vasitəsini məhv etdiyi və məkanı onilliklər boyu istifadəyə yararsız hala gətirdiyi fəlakətli bir ssenaridir. Tədqiqatçılar Kessler Sindromunun daha uzunmüddətli bir nəticə olduğunu qeyd edir və daha təcili təhlükəni ölçmək üçün yeni bir konsepsiya təqdim edirlər: Qəza Saatı. Nüvə fəlakətinin ehtimalını vurğulayan Qiyamət Saatına bənzəyən Toqquşma Saatı, aşağı Yer orbitində toqquşmanın baş verməsi və ciddi ziyana səbəb olması ehtimalını göstərir.
Bu metrik, peyk operatorları yayınma manevrləri üçün əmrlər göndərə bilmədikləri təqdirdə ilk böyük və dağıdıcı toqquşmanın nə qədər vaxt aparacağını hesablamağı hədəfləyir. Tədqiqata görə, 2018-ci ildə bu müddət təxminən 218 gün idi. 2025-ci ilin iyun ayına qədər bu müddət cəmi 2,8 günə qədər azalmışdı. Hər peyk buraxıldıqda, Toqquşma Saatında vaxt daha da azalır. Bu gün nəzarətin itirilməsi cəmi 24 saat davam etsə belə, dağıdıcı toqquşma ehtimalı 30 faizə çatıb. Və belə bir toqquşma Kessler Sindromuna səbəb ola bilər. Problemin digər bir ölçüsü günəş fırtınalarının gözlənilməzliyidir. Bu cür hadisələr adətən yalnız bir və ya iki gün əvvəl proqnozlaşdırıla bilər; üstəlik, onlar baş verdikdə nə edilə biləcəyi olduqca məhduddur. Lakin, tədqiqatçıların fikrincə, belə dinamik orbital mühitdə təhlükəsizliyi təmin etmək üçün davamlı, real vaxt monitorinqi vacibdir. Bu idarəetmə zənciri qırıldıqda, sistemi bir yerdə saxlayan oyun kartları çox tez səpələnə bilər.
