İnsan beynində yaranan düşüncələri kompüterə ötürmək ideyası uzun illərdir elmi fantastikanın və neyrotexnologiya araşdırmalarının əsas mövzularından biridir. Son illərdə isə süni intellekt modellərinin inkişafı və beyin siqnallarının daha dəqiq təhlil edilməsi bu ideyanı laboratoriya təcrübələrindən real texnologiyaya doğru yaxınlaşdırır.
Bu istiqamətdə çalışan şirkətlərdən biri ABŞ-də yaradılan Conduit startapıdır. Şirkətin uzunmüddətli məqsədi insanın klaviaturadan yazmadan və ya danışmadan, yalnız beyin fəaliyyətindən əldə edilən siqnallar vasitəsilə süni intellekt sistemləri ilə əlaqə qurmasına imkan verən texnologiya hazırlamaqdır.
Conduit yanaşmasını hətta “miqyaslana bilən telepatiya” kimi təqdim edir. Lakin söhbət sözün əsl mənasında insanın bütün düşüncələrinin oxunmasından getmir. Məqsəd beyin fəaliyyətində müəyyən tapşırıq və niyyətlərlə əlaqəli siqnalları müəyyənləşdirərək onları kompüterin anlaya biləcəyi əmrlərə çevirməkdir.
Mövcud beyin-kompüter interfeysləri artıq insanın beyin fəaliyyəti ilə kompüter və digər cihazları idarə edə bilməsinin mümkün olduğunu göstərib. Məsələn, 2026-cı ildə Yale Universitetində aparılan araşdırmada iştirakçılar yalnız beyin fəaliyyətindən istifadə edərək virtual obrazı idarə edə biliblər.
Beyinə çip yerləşdirmək lazım olmayacaq
Conduit-un əsas fərqi qeyri-invaziv yanaşmaya üstünlük verməsidir. Yəni sistemin işləməsi üçün beyinə elektrod və ya başqa elektron qurğunun cərrahi yolla yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmur.
Şirkətin hədəfi beyin fəaliyyətini xaricdən qeydə ala bilən və gündəlik istifadə üçün yararlı olan taxılan cihaz hazırlamaqdır. Toplanan neyron siqnallar daha sonra süni intellekt vasitəsilə təhlil edilərək istifadəçinin müəyyən niyyət və əmrləri ilə əlaqələndirilə bilər.
Uzunmüddətli perspektivdə belə bir sistem istifadəçiyə klaviaturaya toxunmadan və səsli əmr vermədən süni intellekt köməkçisini idarə etmək imkanı verə bilər.
Lakin hazırkı beyin-kompüter interfeyslərinin imkanlarını “düşüncə oxumaq” kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Bu texnologiyalar əsasən müəyyən beyin fəaliyyətini konkret əmrlərlə əlaqələndirməyə çalışır və insan beynindəki bütün düşüncələri sərbəst şəkildə oxuya bilən sistem hələ mövcud deyil.
Beyin məlumatlarını toplamaq üçün pul ödəyirlər
Belə bir sistemin hazırlanmasında əsas problemlərdən biri böyük həcmdə keyfiyyətli məlumat bazasının yaradılmasıdır. Süni intellekt modelinin müxtəlif beyin siqnalları ilə istifadəçinin fəaliyyəti arasındakı əlaqəni öyrənməsi üçün çoxsaylı insanlardan məlumat toplamaq lazımdır.
Conduit bunun üçün könüllülərin iştirakı ilə xüsusi məlumat toplama sessiyaları keçirir. İştirakçılara çoxsaylı sensorlarla təchiz edilmiş xüsusi başlıq taxılır və onların müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirərkən beyin fəaliyyəti qeydə alınır.
Təxminən iki saat davam edən sessiyalar zamanı iştirakçılar mətn yaza, oxuya və böyük dil modelləri ilə müxtəlif mövzularda ünsiyyət qura bilirlər. Məqsəd insanın fəaliyyəti ilə həmin anda qeydə alınan beyin siqnalları arasında mümkün əlaqələri müəyyənləşdirmək üçün məlumat toplamaqdır.
Məlumata görə, Conduit bu sessiyalarda iştirak edən şəxslərə 50–55 dollar ətrafında ödəniş edir. Bir nəfərin çoxsaylı sessiyalarda iştirak etməsinə imkan verilməsi isə şirkətə eyni insanın beyin fəaliyyətini uzun müddət ərzində müqayisə etməyə imkan yaradır.
Hədəf düşüncə ilə süni intellekti idarə etməkdir
Conduit-un qarşısına qoyduğu əsas məqsədlərdən biri gələcəkdə istifadəçinin düşüncə ilə süni intellekt sistemlərinə əmr verə bilməsidir.
Belə texnologiya uğurlu olarsa, istifadəçi kompüter qarşısında oturarkən klaviaturada uzun sorğular yazmaq əvəzinə müəyyən əmri və ya niyyəti düşünərək onu sistemə ötürə bilər. Xüsusilə proqramlaşdırma, kompüter idarəetməsi və süni intellekt köməkçiləri ilə işləyərkən bunun yeni insan-kompüter interfeysi yaratmaq potensialı var.
Bununla belə, texnologiya hələ tədqiqat mərhələsindədir. Qeyri-invaziv beyin-kompüter interfeyslərinin gündəlik istifadəyə uyğunlaşdırılması üçün siqnalların dəqiqliyi, fərqli insanlar arasındakı neyron fəaliyyət fərqləri, cihazların rahatlığı və məlumatların məxfiliyi kimi çoxsaylı problemlərin həll edilməsi lazımdır.
Mövcud elmi araşdırmalar beyin siqnalları vasitəsilə kompüterlərin idarə edilməsinin mümkün olduğunu göstərsə də, insan düşüncələrinin geniş və sərbəst şəkildə “oxunması” bundan qat-qat mürəkkəb məsələ olaraq qalır.
