Astronomlar James Webb Kosmik Teleskopu (JWST) vasitəsilə kainatın indiyədək müşahidə edilən “ən qədim və ən uzaq qalaktika”sını kəşf ediblər. Alimlər ibtidai qalaktikaya MoM z14 adını veriblər və onun kainatın yaranmasından cəmi 280 milyon il sonra əmələ gəldiyini hesab edirlər. Bununla da deyə bilərik ki, o, keçən il kəşf edilən “ən qədim qalaktika” JADES-GS-z14-0-dan 10-20 milyon il əvvəl yaranıb.
Kainatın təqribən 13,8 milyard il olduğunu nəzərə alsaq, MoM z14-ün əmələ gəlməsi Böyük Partlayışdan çox qısa bir müddətə gedib çıxır. Bununla belə, burada nəzərə alınmalı kritik bir konsepsiya var: işığın səyahət etməsi üçün lazım olan vaxt. Obyektlər kosmosda nə qədər uzaq olarsa, zaman keçdikcə biz onları bir o qədər uzaq görürük. MoM z14-dən gələn işıq bugünkü teleskoplarımıza çatmaq üçün 13,52 milyard il yol keçmişdir. Bu onu həm zaman, həm də məsafə baxımından bəşəriyyətin müşahidə etdiyi ən uzaq obyektə çevirir.
2021-ci ildə buraxılan James Webb Kosmik Teleskopu təkmilləşdirilmiş infraqırmızı sensorlar sayəsində kosmosun ən uzaq nöqtələrini müşahidə edə bilir. Kainat genişləndikcə uzaq qalaktikalardan gələn işığın dalğa uzunluğunun uzanması nəticəsində meydana gələn “qırmızı sürüşmə” effekti, qalaktikaların nə qədər uzaqda və buna görə də nə qədər köhnə olduğunu müəyyən etməkdə mühüm rol oynayır. Ölçmələrdə MoM z14-ün qırmızı sürüşmə dəyərinin z = 14.44 olduğu aşkar edilərkən, bu dəyər əvvəlki rekord qalaktika olan JADES-GS-Z14-0 üçün z = 14.32 olaraq təyin olunub. Təhlillər göstərib ki, MoM z14 Süd Yolundan təxminən 50 dəfə kiçikdir və tərkibində azot və karbon kimi ağır elementlər var. Bu tapıntı göstərir ki, qalaktika ilk qalaktikalardan biri olsa da, kainatdakı ulduzların ilk nəsillərini ehtiva etmir. Çünki kainatın ilk ulduzları yalnız hidrogen və heliumdan ibarət idi. Ağır elementlər bu ilk ulduzların həyat dövrü ərzində əmələ gəlmiş və fövqəlnova partlayışları vasitəsilə bütün kainata yayılmışdır.
Buna görə də MoM z14 kainatdakı ilk strukturlardan biri olsa da, tərkibindəki elementlərə görə “birinci qalaktika” tərifinə tam uyğun gəlmir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu qalaktika çox güman ki, kainatda ilk “normal” qalaktikaların formalaşmağa başladığı dövrə aiddir. MoM z14-ün kəşfi kosmologiya üçün böyük bir addımdır. Ancaq maraqlısı odur ki, JWST-nin bu qədər erkən qalaktikaları tapacağı gözlənilmirdi. Tədqiqat qrupunun fikrincə, JWST-nin müşahidələri ilkin kainatda gözləniləndən daha parlaq qalaktika namizədlərinin 100-dən çoxunu aşkar edib. Bundan əlavə, MoM z14 ətrafında neytral hidrogenin çatışmazlığı da diqqəti çəkir. Lakin kainatda belə erkən yaşda kosmosun neytral hidrogenlə dolu olacağı gözlənilirdi. MoM z14-ün kəşfi göstərir ki, Ceyms Uebb Kosmik Teleskopu məlum kainatın sərhədlərinə toxuna bilir.
