Dünyanın ən varlı iki sahibkarı olan Elon Musk və Jeff Bezos, bəşəriyyət üçün dərin kosmosa səyahəti mümkün edə biləcək ən kritik addımlardan biri: orbitdə kosmik gəmilərə yanacaq doldurmaq üçün şiddətlə rəqabət aparırlar. Qeyd edək ki, bu texnologiya tətbiq edildikdə sonra Aya, Marsa və hətta daha uzalaqlara insanların da iştirak etdiyi yeni missiyaların qapısını aça bilər. Beləliklə, məşhur iki milyarder kosmosda yanacaqdoldurma məntəqəsi uğrunda qızğın mübarizə aparır.
SpaceX və Blue Origin, tam yanacaq çəni ilə Yerdən buraxılmadan raketlərin orbitdə yanacaq doldurmasına imkan verəcək sistemlər hazırlayır. İlk dəfə 1960-cı illərdə təklif edilən bu konsepsiya indi özəl kosmik şirkətlər tərəfindən reallığa yaxınlaşdırılır. Kosmos səyahətində həmişə yanacaq ən ağır yük olub. Məsələn, Apollon proqramında istifadə edilən Saturn V raketinin çəkisi 2 milyon 965 min kiloqram idi ki, bunun da 85 faizi yanacaq idi. Kosmik gəmilər orbitdə yanacaq doldura bilsəydi, daha böyük faydalı yüklər və daha böyük ekipajlar daha aşağı qiymətə dərin kosmosa daşına bilərdi. Keçmiş Boeing mühəndisi Dallas Bienhoffun fikrincə, bu üsul təkrar istifadə edilə bilən raketlərlə birləşdirildikdə, xərcləri azaldacaq və kosmosun tədqiqində yeni eranı açacaq. Bundan əlavə, əsas texniki maneələrdən biri maye yanacaqların kosmosda təhlükəsiz saxlanmasıdır ki, bu da olduqca aşağı temperaturda saxlanılmalıdır.
Mikroqravitasiyada yanacaq çən daxilində gözlənilmədən hərəkət edir və ötürülməni olduqca mürəkkəb edir. Bu yanacaqların təkcə çən daxilində hərəkəti vacib deyil, həm də bu çənlərin içərisində buxarlanır. Buna görə də orbitdə “yanacaqdoldurma məntəqəsi” qurulduqdan sonra saxlanılacaq yanacaq son dərəcə effektiv şəkildə soyudulmalıdır.
NASA bu yaxınlarda bu soyutma sahəsində bir irəliləyiş etdi. Aparılan sınaq iki mərhələli kriogen soyutma sisteminin yanacaq itkisi olmadan illərlə saxlaya biləcəyini göstərib. Blue Origin-in baş direktoru Dave Limp şirkətin yanacaq itkisinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş avadanlıqlarda əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etdiyini açıqlasa da, ekspertlər bu prosesin hələ də əhəmiyyətli qeyri-müəyyənliklər təqdim etdiyi barədə xəbərdarlıq edirlər. SpaceX keçən il Starship gəmisində ilk maye ötürmə sınaqlarını həyata keçirdi. Şirkətin Artemis proqramı üçün təqdim etdiyi modeldə bir Ulduz gəmisi orbitdə “anbar” rolunu oynayacaq, digər Starship tankerləri isə çoxsaylı uçuşlar zamanı boşluğu dolduracaqdı. Ekipajlı eniş aparatı daha sonra oradan yanacaq dolduracaq və Aya səyahətinə başlayacaq. Bununla belə, bu ssenarinin 10-dan 40-a qədər uçuş tələb etdiyi şayiələr var.
Blue Origin fərqli bir yanaşma tətbiq edir. Onlar öz nəhəng raketi olan New Glenn ilə “nəqliyyatçı” sistem qurmaq niyyətindədirlər. Daşıyıcı Yer orbitində yanacaq götürəcək, onu Ay orbitinə daşıyacaq və başqa gəmiyə gələn ekipaj üçün ayrıca eniş aparatı hazırlamaq üçün istifadə edəcəkdi. NASA da Artemis proqramı üçün bu üsulu qiymətləndirir. Bəzi kosmos mütəxəssisləri bu texnologiyaların yaxın gələcəkdə hazır olmaya biləcəyini irəli sürsələr də, həm Mask, həm də Bezos öz layihələrini tam sürətlə davam etdirirlər. Mask uzun müddət orbitdə yanacaq doldurmağı Mars missiyaları üçün əvəzsiz açar hesab edirdi. Bununla belə, onun sözlərinə görə, 2026-cı ildə Marsa Ulduz gəmisinin göndərilməsi ehtimalı “çox aşağıdır”. SpaceX və Elon 2026-cı il hədəfini qaçırsalar, növbəti mümkün buraxılış üçün uzun müddət gözləməli olacaqlar. Yer və Mars həmişə bir-birinin ətrafında optimal mövqelərdə olmur. Mars Yerdən daha yavaş fırlandığı üçün iki planetin ən yaxın düzülüşü təxminən hər 26 aydan bir baş verir. Bu “başlanğıc pəncərəsi” xaricində səfərlər daha uzun çəkir və əhəmiyyətli yanacaq xərcləri tələb edir.
