NASA-nın James Webb Kosmik Teleskopu (JWST) ilə işləyən astronomlar indiyə qədər müşahidə edilən ən qeyri-adi ekzoplanetlərdən birini kəşf ediblər. PSR J2322-2650b adlandırılan bu planet elmi ictimaiyyəti təkcə qeyri-adi atmosfer quruluşu ilə deyil, həm də limon-abənzər ellipsoid forması ilə təəccübləndirib. Tədqiqat qrupu mövcud nəzəriyyələrdən istifadə edərək planetin necə əmələ gəldiyini izah etməkdə çətinlik çəkir.
1990-cı illərin ortalarında Günəş Sistemindən kənarda ilk planetlərin kəşfindən bəri ekzoplanetlər qeyri-adi xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edib. Lakin JWST məlumatları ilə araşdırılan PSR J2322-2650b, bütün məlum nümunələrdən daha üstündür. Təxminən Yupiter kütləsinə malik olan planet, ölən ulduz növü olan bir pulsarın ətrafında fırlanır. Texniki cəhətdən sistem “qara dul pulsar” sinfinə aiddir, burada pulsar zamanla tədricən yoldaş ulduzunu aşındırır və məhv edir. Əslində, pulsar ətrafında planet tapmaq tamamilə yeni deyil. 1992-ci ildə kəşf edilmiş ilk təsdiqlənmiş ekzoplanetlər olan Poltergeist və Phobetor da pulsar orbitində idilər. PSR J2322-2650b-ni unikal edən şey, əvvəllər heç bir ekzoplanetdə görülməmiş forma və atmosferdir.
Tədqiqat qrupundan Peter Gao, məlumatlardan təəccübləndiklərini və bunun gözlədikləri hər şeydən fərqli olduğunu söylədi. Planetin atmosferinin əsasən helium və karbondan ibarət olduğu müəyyən edildi. Həmçinin, bu buludların kondensasiya zamanı karbon istilik buludlarının əmələ gəldiyi və potensial olaraq almaz yağışına səbəb olduğu düşünülür. PSR J2322-2650b, ana ulduzundan cəmi 1,6 milyon kilometr məsafədə yerləşir. Müqayisə üçün, Yer Günəşdən təxminən 100 dəfə uzaqdadır. Bu həddindən artıq yaxınlığa görə, planet pulsar ətrafında təxminən 8 saatda bir orbitini tamamlayır. Limon kimi forma, ehtimal ki, ölü ulduzun planetdəki güclü cazibə qüvvəsinin yaratdığı güclü qabarma qüvvələri ilə əlaqədardır. Pulsarlar, Günəşdən ən azı 10 dəfə böyük olan ulduzlar nüvə yanacaqlarını tükəndirib xarici təbəqələrini kosmosa supernova partlayışı ilə atdıqda əmələ gəlir. Qalan nüvə Günəşin kütləsinin 1-2 qatı qədər sıxılaraq cəmi 20 kilometr diametrə çatır və bucaq impulsunu qoruduğu üçün saniyədə 700 dəfəyə qədər sürətlə fırlana bilir. PSR J2322-2650b-nin ətrafında fırlandığı ulduz da bu tip millisaniyəlik pulsardır. Güclü qamma şüaları yaymasına baxmayaraq, zəif infraqırmızı işıq istehsalı JWST-nin planetin atmosferini maneəsiz müşahidə etməsinə imkan verib.
Su, metan və ya karbon dioksid kimi molekulların adətən ekzoplanetlərdə gözlənildiyi halda, molekulyar karbon, xüsusən də karbon-3 və karbon-2, PSR J2322-2650b-də aşkar edilmişdir. Bu günə qədər tədqiq edilən təxminən 150 ekzoplanet atmosferi arasında bu tip molekulyar karbonu ehtiva edən başqa bir nümunə tapılmayıb. Planet öz ulduzuna diqqətlə bağlıdır. Buna görə də, bir tərəfi daim pulsarla, digər tərəfi isə həmişə kosmosa baxır. Gündüzlər temperatur 2040 dərəcə Selsiyə çatır, gecələr isə təxminən 650 dərəcə Selsiyə düşür. Karbonun bu temperaturlarda dominant olması üçün atmosfer demək olar ki, oksigen və azotdan məhrum olmalıdır. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, planetin məlum heç bir əmələ gəlmə ssenarisinə uyğun gəlmədiyini göstərir. Aparıcı tədqiqatçı Maykl Çjanın sözlərinə görə, planetin tərkibi tamamilə fərqli olduğundan normal əmələ gəlmə prosesindən keçməyib. Çjanın nüvə fizikasının təmiz karbon istehsal edə bilməyəcəyini vurğuladığı kimi, onun ulduzun xarici təbəqələrinin qoparılmasından əmələ gəlməsi də ehtimalı azdır.
Lakin tədqiqatçılar mümkün bir ssenarini nəzərdən keçirirlər. Rocer Romani, planetin içindəki karbon və oksigen qarışığının soyutma prosesi zamanı kristallaşa biləcəyini, təmiz karbon kristallarının səthə qalxaraq heliumla qarışaraq müşahidə edilən atmosferi əmələ gətirə biləcəyini irəli sürür. Lakin, bu proses zamanı oksigen və azotun atmosferdən niyə çıxarıldığı hələ də məlum deyil
