Kainatın quruluşunu və genişlənmə sürətini anlamaq üçün ən əhatəli layihələrdən biri olan DESI (Qaranlıq Enerji Spektroskopik Aləti), beş illik müşahidə müddətindən sonra 47 milyondan çox qalaktika və kvazar və 20 milyon yaxın ulduzu özündə birləşdirən kainatın bu günə qədər ən böyük və ən ətraflı üçölçülü xəritəsini rəsmi olaraq yayımlayıb. Arizonadakı Kitt Pik Milli Rəsədxanasında yerləşən sistem, 11 milyard ildən çox kosmik tarixi əhatə edən nəhəng bir məlumat dəsti yaratmağı bacarıb. Beləliklə, astronomlar kainatın ən böyük, eləcə də ən yüksək qətnaməyə sahib 3D xəritəsini yayımlayıblar.
DESI əməkdaşlığının verdiyi açıqlamaya görə, layihə çərçivəsində əldə edilən məlumatlar, bütün əvvəlki müşahidələrin cəmindən altı dəfə çox qalaktika və kvazar məlumatlarını ehtiva edir. Bu nəhəng məlumat hovuzu, xüsusən də kainatın genişlənməsini sürətləndirdiyi düşünülən qaranlıq enerjinin təbiətini anlamaq üçün vacib bir mənbə hesab olunur. DESI artıq 2025-ci ildə dərc olunmuş ilk analiz nəticələri ilə xəbər başlıqlarına çıxmışdı. Bu məlumatlar qaranlıq enerjinin sabit olmaya biləcəyini və zamanla dəyişə biləcəyini irəli sürərək mövcud kosmoloji modellərə meydan oxudu. Lakin bu təhlillər yalnız ilk üç illik məlumatlara əsaslanırdı və qəti nəticələr üçün bütün məlumat dəstinin tamamlanması gözlənilirdi.
Hər gecə 80 GB məlumat toplanır
İndi alimlər bu “tam mənzərəyə” sahibdirlər. Buna baxmayaraq, məlumatların çoxluğu səbəbindən təhlil prosesi davam edir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, yeni məlumat dəstinin araşdırılması ilə qaranlıq enerjinin təbiəti haqqında daha incə və kritik detallar ortaya çıxa bilər. DESI-nin texniki imkanları bu nailiyyətin əsasını təşkil edir. 5000 fiber optik “göz” sayəsində sistem eyni vaxtda minlərlə səma cisimini müşahidə edə bilər. Hər gecə təxminən 80 giqabayt məlumat toplanır və bu məlumatlar səma cisimlərinin mövqeyini, sürətini və kimyəvi tərkibini müəyyən etmək üçün 10 spektroqraf vasitəsilə təhlil edilir.
Kainatın təxminən 68,7%-ni təşkil etdiyi düşünülən qaranlıq enerji DESI-nin əsas hədəfi olsa da, əldə edilən məlumatların təsiri bununla məhdudlaşmır. Tədqiqatçılar bu xəritənin qaranlıq maddə, qara dəliklər, keçici kosmik hadisələr və qalaktikaların əmələ gəlməsi kimi bir çox müxtəlif sahələrdə yeni kəşflərə yol açacağını bildirirlər. DESI-nin missiyası 2028-ci ilə qədər uzadılıb. Bu dövrdə komanda ilkin tədqiqatda itkin düşən bölgələri yenidən müşahidə etməklə xəritəni daha da genişləndirməyi planlaşdırır. Cırtdan qalaktikalar və ulduz axınları kimi daha həssas strukturlar da ətraflı araşdırılacaq. Tədqiqatçılar əldə edilən məlumatların hələ tam təhlil edilmədiyini və kainatın taleyi ilə bağlı kritik ipuclarının yaxın illərdə ortaya çıxa biləcəyini bildirirlər. Yeni tamamlanmış məlumat dəstinin təhlilinin 2027-2028-ci illər arasında yekunlaşdırılması gözlənilir.
Gələcək təhlillər həmçinin Vera Rubin Rəsədxanası və Evklid Kosmik Teleskopu kimi layihələrdən əldə edilən məlumatlardan istifadə etməyi hədəfləyir. Alimlərin fikrincə, müxtəlif məlumat dəstlərinin birlikdə qiymətləndirilməsi kainatın əsl təbiətini anlamaq üçün vacibdir.
