İnsanlarda görmə itkisini tamamilə geri döndürə biləcək və ya bərpa edəcək müalicə üsulu hələ hazırlanmayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri göz və beyin arasında əlaqə təmin edən sinir hüceyrələrinin zədələndikdən sonra bərpa etmək üçün çox məhdud bir qabiliyyətə malik olmasıdır. Lakin təbiətdəki bir çox növ zədələnmiş göz toxumalarını və görmə sistemlərini bərpa edə bilər. Alimlər uzun müddətdir ki, bu fərqin niyə baş verdiyini anlamağa və insanlarda görmə qabiliyyətini bərpa edə biləcək bioloji mexanizmləri aşkar etməyə çalışırlar. Bu həftə dərc edilən yeni bir araşdırma bu mövzuda ümidverici tapıntılar ortaya qoyur.
Cons Hopkins Universitetində aparılan araşdırma, siçanların görmə sistemində zədələnmə baş verdikdən sonra diqqətəlayiq bir bərpa mexanizminin aktivləşdiyini ortaya qoydu. Tədqiqata görə, sinir hüceyrələri itirildikdən sonra yeni neyronlar əmələ gəlmir, lakin sağ qalan hüceyrələr əlaqələr şəbəkələrini genişləndirərək itirilmiş funksiyanın bir hissəsini kompensasiya etməyə çalışırlar. Alimlər hesab edirlər ki, bu mexanizm gələcəkdə görmə itkisi və müxtəlif nevroloji xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilə biləcək yeni metodların yolunu aça bilər.
Uzun illər ərzində nevrologiyada mərkəzi sinir sistemindəki neyronların ciddi zədələnmə zamanı bərpa oluna bilmədiyi qəbul edilirdi. Lakin, travmatik beyin xəsarəti və ya göz zədəsi alan bəzi insanların zamanla müəyyən dərəcədə yaxşılaşma göstərməsi tədqiqatçılar üçün əhəmiyyətli bir sual doğurdu. Bu suala cavab axtaran komanda, zədələnmədən sonra siçanların görmə sistemi ilə beyni arasındakı əlaqələri ətraflı araşdırdı. Müşahidələr zədələnmiş neyronların bərpa olunmadığını təsdiqlədi. Lakin tədqiqatçılar bunun əvəzinə sağ qalan hüceyrələrin budaqlanma miqdarını artırdığını gördülər. “Cücərmə” adlanan bu prosesdə sinir hüceyrələri yeni uzantılar inkişaf etdirir, beyindəki daha çox nöqtəyə birləşir və zamanla itirilmiş əlaqələrin əhəmiyyətli bir hissəsini bərpa edir.
Zədələnmiş Sinir Hüceyrələri Bərpa Olmur, Lakin Yeni Əlaqələr Yaradır
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu mexanizm sayəsində siçanların görmə sistemindəki əlaqələrin sayı zamanla zədələnmədən əvvəlki səviyyələrə olduqca yaxın bir nöqtəyə çatdı. Bu vəziyyət göstərir ki, məməlilər tam bərpa qabiliyyətinə malik olmasalar da, sinir sistemindəki itkiləri kompensasiya etmək üçün əvvəllər zəif başa düşülmüş bioloji vasitələrə malikdirlər.
Tədqiqatın ən təəccüblü nəticələrindən biri də sağalma prosesinin bütün siçanlarda eyni şəkildə baş verməməsi idi. Tədqiqatçılar erkək siçanların zədədən sonra daha sürətli və daha əhatəli sağalma göstərdiyini aşkar etdilər. Dişi siçanlarda eyni mexanizm daha yavaş işləyirdi və sağalma daha məhdud qalırdı. Tədqiqatçılar hələ də bu fərqin niyə baş verdiyini tam izah edə bilməyiblər. Lakin bu tapıntı əvvəllər insanlarda müşahidə edilən bəzi tendensiyalarla üst-üstə düşür. Məsələn, qadınların beyin silkələnməsindən və müxtəlif nevroloji zədələrdən sonra kişilərə nisbətən daha uzun müddət simptomlar yaşaya biləcəyi məlumdur. Alimlər indi qadınlarda bu sağalma mexanizmini ləngidən amilləri anlamağa çalışırlar. Çünki bu amillərin müəyyən edilməsi sinir sistemi zədələrinin müalicəsində yeni hədəflər ortaya çıxara bilər.
Son illərdə görmə itkisini geri qaytarmağa yönəlmiş tədqiqatlar sürətlənib. Xüsusilə bəzi heyvanların təbii regenerativ qabiliyyətləri tədqiqatçıların diqqətini cəlb edib. Keçən il aparılan tədqiqatlar alma ilbizlərinin gözlərini bərpa etməsinə imkan verən genetik mexanizmləri aşkar edib. Bundan əlavə, başqa bir tədqiqat qrupu zebra balığında müşahidə edilən regenerativ proseslərdən istifadə edərək siçanlarda qismən görmə bərpasına nail ola bilib. İnsanlarda görmə qabiliyyətini tam bərpa edə biləcək bir üsuldan hələ də uzaq olsaq da, bu yeni tədqiqat göstərir ki, məməlilərin öz bədənlərində artıq mövcud olan bərpa mexanizmləri əvvəllər düşünüləndən daha güclü ola bilər. Alimlər indi bu təbii prosesin necə işlədiyini daha yaxşı başa düşməyə və gələcəkdə insanlarda oxşar sağalma proseslərini tetikleye biləcək müalicələr hazırlamağa diqqət yetirirlər.
