Təsəvvür edin ki, alışdırma düyməsini çevirirsiniz və ya işə salma düyməsini basırsınız. Amma avtomobil işə düşmür. Problem batareya və ya mühərrik nasazlığında deyil… Sadəcə uzaq serverin cavab verməməsidir. Proqram təminatı ilə müəyyən edilmiş avtomobillər dövründə bu ssenari artıq nəzəri deyil. Bugünkü avtomobillər artıq sadəcə mexaniki sistemlər deyil. Onlar daim onlayn proqram platformalarına çevriliblər. Qapıların kilidini açmaqdan tutmuş kondisioneri uzaqdan idarə etməyə, faraları yandırmaqdan tutmuş nəqliyyat vasitəsinin yerini müəyyən etməyə qədər bir çox funksiya proqram təminatı vasitəsilə idarə olunur. Bəzi modellərdə istehsalçının mobil tətbiqi yaxınlıqda olmadığı təqdirdə avtomobil hətta kilidini açmır. Bu, avtomobilin ömrünü yalnız mexaniki davamlılıqdan deyil, həm də onun arxasındakı proqram şirkətinin sağ qalmasından asılı edir.
Əvvəllər nəqliyyat vasitələrinin nasazlıqları əsasən mexaniki idi və mexanik çağırmaq problemi həll edirdi. Bu gün proqram təminatı ilə əlaqəli bir problem nəqliyyat vasitəsini qarajda və ya yol kənarında hərəkətsiz qoya bilər. Hətta əlavə olaraq, həll üçün ehtiyat hissə deyil, proqram təminatı mütəxəssisi tələb olunur.
Bu riskin ən konkret nümunələrindən biri ABŞ-da yerləşən elektrik avtomobil istehsalçısı Fisker-dir. Şirkət Böyük Britaniya bazarına 2023-cü ilin may ayında Ocean Sport modeli ilə daxil olub. Tesla Model Y-ə rəqib kimi təqdim edilən tam elektrikli SUV-un qiyməti 35.000 funt sterlinqdən (təxminən 44.000 dollar) başlayırdı. Bütün nəqliyyat vasitələri 6 illik və ya təxminən 100.000 km zəmanətlə əhatə olunurdu. Batareya və güc aqreqatı üçün 10 illik və ya 160.000 km zəmanət təklif edildi. Lakin şirkət 2024-cü ildə iflas elan edib. Böyük Britaniyaya yalnız 419 Fisker Oceans çatdırıldı. Bir sahibi çatdırılmadan qısa müddət sonra ciddi proqram təminatı səhvləri ilə qarşılaşdı. Şirkət mühəndisləri nəqliyyat vasitəsini yoxlamaya aparmağa hazırlaşarkən avtomobil tamamilə sıradan çıxdı. Bir neçə gün sonra iflas qərarı elan edildi. Nəticədə, təxminən 2500 kiloqram ağırlığında olan elektrikli SUV aylarla qarajda hərəkətsiz qaldı. Problem mexaniki deyil, proqram təminatı ilə bağlı idi. Lakin, artıq onu təmir edəcək bir şirkət yox idi.
Əlbəttə ki, Fisker yeganə nümunə deyil. 2007-ci ildə qurulan Better Place, batareya dəyişdirmə stansiyaları ilə məsafə narahatlığını aradan qaldırmağı hədəfləyirdi. Şirkət avtomobil istehsalçısı deyildi; o, infrastruktur və proqram təminatı təminatçısı idi. Bütün sistem mərkəzi serverlər, abunə strukturu və nəqliyyat vasitəsinin identifikasiyası proqram təminatı ətrafında qurulmuşdu. Bu sistem üçün hazırlanmış flaqman model, əsasən İsrail və Danimarkada satılan Renault Fluence Z.E. idi. Lakin, 2013-cü ildə Better Place müflis oldu və daha yaxşı bir yerə səyahətə çıxdı. Renault həmçinin Türkiyədəki Fluence Z.E. istehsal xəttini bağladı. Şirkətin müflisləşməsi ilə serverlər bağlandı, batareya dəyişdirmə stansiyaları deaktiv edildi və nəqliyyat vasitəsinin identifikasiyası və şarj idarəetməsini təmin edən arxa proqram təminatı yox oldu. Nəticədə, bir çox nəqliyyat vasitəsi faktiki olaraq istifadəyə yararsız hala düşüb.
Müasir avtomobildə proqram təminatında nasazlıq yarandıqda, istifadəçi birbaşa istehsalçı ilə əlaqə saxlamalıdır. İstehsalçı koda tam nəzarət etdiyindən, problem klassik xidmət yanaşması ilə həll edilə bilməz. Buna görə də, əlaqə nöqtəniz İT şöbəsi olur. Şirkət yox olduqda, nəqliyyat vasitəsi sahibi üçün əhəmiyyətli bir qeyri-müəyyənlik başlayır. Bəzi istifadəçi icmaları rəsmi dəstək bitdikdə proqram təminatını tərs mühəndislik yolu ilə yeniləməyə çalışırlar. Lakin bu üsullar da ciddi risklər daşıyır. Daha təcrübəli istehsalçılar adətən vacib proqram təminatı təchizatçıları müflis olduqda geri çağırma kampaniyaları və ya simsiz yeniləmələrlə bağlı problemləri həll etməyə çalışırlar. Yeni nəqliyyat vasitələri zəmanət altında olduğundan, bir şəkildə həll yolu təmin edilməlidir. Lakin, işlənmiş avtomobil bazarında vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Məsələn, 10 yaşlı Tesla Model S cəlbedici qiymətə tapıla bilər. Lakin istehsalçının müəyyən bir müddət ərzində proqram təminatı dəstəyini davam etdirəcəyinə dair heç bir zəmanət yoxdur. Proqram təminatı dəstəyi bitdikdə, nəqliyyat vasitəsi yalnız nasazlıq riski ilə üzləşmir, həm də kibertəhlükəsizlik problemlərinə qarşı həssas olur. Yeniləmələri almayan avtomobil internetə qoşulmuş köhnə modem qədər riskli ola bilər.
