İllərdir dünyanın ən böyük yaddaş çipi alıcılarından biri olan Apple indi tədarükçüləri qarşısında əvvəlki üstünlüyünü itirməyə başlayıb. Süni intellekt şirkətlərinin məlumat mərkəzləri üçün böyük həcmdə yaddaş alması bazarda qiymətləri kəskin artırıb. Nəticədə bir vaxtlar istehsalçılara öz şərtlərini diktə edən Apple indi daha yüksək qiymətlərlə razılaşmaq məcburiyyətində qalır.
The Wall Street Journal nəşrinin araşdırmasına görə, bu dəyişiklik Apple-ın uzun illər ərzində qurduğu yüksək gəlirli biznes modelinə də təsir göstərir.
TechInsights şirkətinin hesablamalarına əsasən, son bir ildə flaş yaddaş qiymətləri təxminən beş dəfə artıb. Bahalaşmanın əsas səbəblərindən biri süni intellekt infrastrukturu üçün yaddaşa tələbatın sürətlə yüksəlməsidir.
İki il əvvəl Apple-ın aldığı flaş yaddaşın həcmi Microsoft, Amazon, Meta və Google şirkətlərinin birlikdə aldığı həcmdən təxminən iki dəfə çox idi. Hazırda isə vəziyyət əksinədir. Sözügedən dörd şirkətin ümumi yaddaş alışları Apple-ın göstəricisini təxminən iki dəfə üstələyir.
Bu dəyişiklik yaddaş istehsalçılarının danışıqlardakı mövqeyini gücləndirib.
Məsələn, Yaponiyanın Kioxia şirkəti bu il Meta, Microsoft və Amazon ilə daha yüksək qiymətlər əsasında uzunmüddətli tədarük müqavilələri bağlayıb. Belə müqavilələr istehsalçılara gələcək qiymət dəyişikliklərindən daha az asılı olmaq imkanı verir.
Məlumat mərkəzləri quran şirkətlər üçün yaddaş xərcləri ümumi investisiyaların nisbətən kiçik hissəsini təşkil etdiyindən onlar daha yüksək qiymətlər ödəməyə hazırdırlar. Apple üçün isə yaddaş qiymətlərinin artması birbaşa cihazların istehsal maya dəyərinə təsir göstərir.
TechInsights məlumatlarına görə, 2005-ci ildə bir giqabayt flaş yaddaşın qiyməti 68 dollar olduğu halda, 2023-cü ildə bu göstərici cəmi 5 sentə qədər enmişdi. Süni intellekt sektorunun yaratdığı tələbat nəticəsində qiymət yenidən 30 sentdən yuxarı qalxıb.
Bu artım Apple-ın xüsusilə yüksək yaddaş tutumlu cihazlardan əldə etdiyi gəliri azaldır.
Məsələn, şirkət iPhone 17 Pro modelində 256 GB yaddaşdan 512 GB-a keçmək üçün müştərilərdən əlavə 200 dollar tələb edirdi. Həmin yaddaş artımının Apple-a təxmini maya dəyəri isə cəmi 15 dollar idi.
Yeni qiymətlərlə eyni yaddaş artımının maya dəyəri təxminən 66 dollara yüksəlib. Beləliklə, bu seçimdən əldə olunan təxmini brüt mənfəət 185 dollardan 134 dollara düşüb.
Daha yüksək yaddaş tutumlarında da oxşar vəziyyət yaranıb.
iPhone 17 Pro dövründə 1 TB yaddaşa keçidin Apple üçün əlavə maya dəyəri 42 dollar, müştəriyə qiyməti isə 400 dollar idi. iPhone 18 Pro modelində eyni yaddaş artımının maya dəyərinin 192 dollara yüksəldiyi, müştəridən isə 600 dollar əlavə ödəniş alındığı bildirilir.
Şirkət iPhone 18 Pro ilə 2 TB yaddaş seçimini də təqdim edib. Bu versiya üçün əlavə 1200 dollar tələb olunduğu, yaddaş artımının maya dəyərinin isə təxminən 450 dollar təşkil etdiyi hesablanır.
Apple yaddaş tutumunun artırılmasından hələ də ciddi gəlir əldə etsə də, əvvəlki illərlə müqayisədə mənfəət marjası azalır.
Maraqlıdır ki, Apple-ın yaddaş istehsalçıları ilə münasibətləri uzun illərdir sərt qiymət danışıqları ilə xarakterizə olunur.
Şirkətin bu sahədəki təsiri 2001-ci ildə ilk iPod üzərində aparılan işlər zamanı formalaşmağa başlayıb. Həmin dövrdə Toshiba-nın hazırladığı 1,8 düymlük, 5 GB tutumlu sərt disk ilk iPod-un əsas komponentlərindən birinə çevrilmişdi.
Sonrakı illərdə flaş yaddaş texnologiyalarının inkişafı Apple-ın bu bazardakı rolunu daha da artırıb.
2005-ci ildə iPod Nano təqdim edilərkən Apple beş istehsalçıya 2010-cu ilə qədər yaddaş tədarükünü təmin etmək üçün ümumilikdə 1,25 milyard dollar əvvəlcədən ödəniş etmişdi.
2007-ci ildə iPhone-un satışa çıxarılması isə şirkətin yaddaşa ehtiyacını daha da böyüdüb.
TechInsights hesablamalarına görə, Apple müəyyən dövrlərdə dünyada istehsal edilən flaş yaddaşın 20 faizindən çoxunu satın alır və bu sahəyə ildə 3–4 milyard dollar xərcləyirdi.
Bu qədər böyük sifariş həcmi şirkətə istehsalçılarla qiymət danışıqlarında ciddi üstünlük verirdi.
WSJ-nin araşdırmasında bildirilir ki, Apple tədarükçülərdən mümkün qədər aşağı qiymətlər almaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edib.
Bunlardan biri sifarişlərin həcmini əvvəlcədən tam zəmanət altına almamaq idi. Yaddaş qiymətləri düşdükdə Apple bəzi sifarişləri qəbul etməkdən imtina edə bilirdi. Nəticədə istehsalçılar satılmamış çiplərlə üzləşir və əlavə qiymət endirimlərinə razılaşmalı olurdular.
Şirkət həmçinin tədarükçülərin maliyyə göstəricilərini yoxlamaq hüququ əldə edirdi. Müqavilələrdəki xüsusi şərtlər başqa müştərilərə Apple-dan daha ucuz qiymət təklif edilməsinin qarşısını almağa yönəlmişdi.
Hətta Apple-ın Micron şirkətinin başqa müştəriyə daha aşağı qiymətlə yaddaş satdığını müəyyənləşdirərək on milyonlarla dollar dəyərində arbitraj razılaşması əldə etdiyi bildirilir.
Apple-ın sərt satınalma strategiyasında keçmiş rəhbər Tony Blevins xüsusi rol oynayıb. 2022-ci ildə şirkətdən ayrılan Blevins tədarükçülərlə aqressiv danışıqlar aparması ilə tanınırdı.
Araşdırmada 2015-ci ildə SanDisk, 2017-ci ildə isə Western Digital ilə yaşanan qiymət və tədarük mübahisələrinə də yer verilir. Hər iki halda istehsalçıların daha əlverişli müqavilə şərtləri əldə etmək cəhdlərinin Apple ilə ciddi qarşıdurmalara səbəb olduğu bildirilir.
2023-cü ildə yaddaş bazarı istehsalçılar üçün xüsusilə çətin dövr keçirib. Pandemiyadan sonra elektron cihazlara tələbatın zəifləməsi qiymətlərin kəskin düşməsinə səbəb olub.
Bernstein Research hesablamalarına görə, həmin il yaddaş sənayesi təxminən 19 milyard dollar əməliyyat zərəri ilə üzləşib. Apple isə eyni dövrdə cihazların yaddaş tutumunun artırılması seçimlərindən təxminən 14 milyard dollar brüt mənfəət əldə edib.
İndi isə vəziyyət dəyişib.
The Wall Street Journal-ın təhlilinə əsasən, 2025-ci ilin payızından 2026-cı ilə qədər Apple-ın iPhone qiymətləri orta hesabla 13 faiz artıb. Bahalaşma bəzi köhnə modellərə də təsir göstərib.
iPhone 17-nin 256 GB versiyasının qiymətində 100 dollar, 13 düymlük iPad Air-in müxtəlif yaddaş versiyalarında 150–250 dollar, M5 prosessorlu 14 düymlük MacBook Pro-nun bəzi konfiqurasiyalarında isə 200–400 dollar artım qeydə alındığı bildirilir.
TechInsights hesab edir ki, Apple 2025-ci ildə təxminən 6 milyard dollara aldığı həcmdə yaddaş üçün 2026-cı ildə 25 milyard dollar ödəməli ola bilər.
Bu, eyni miqdarda yaddaşın alınması üçün xərclərin bir il ərzində dörd dəfədən çox artması deməkdir.
Analitiklərin hesablamalarına görə, Apple ötən il təxminən 100 milyon iPhone istifadəçisinə daha yüksək yaddaş tutumu sataraq bu seçimlərdən 10 milyard dollardan çox brüt mənfəət əldə edib.
Lakin yaddaş qiymətlərinin artması bu gəlir mənbəyinin əvvəlki qədər sərfəli qalmasını çətinləşdirir.
Kioxia rəhbərlərindən Scott Nelson da yaddaş istehsalçılarının uzun illər Apple ilə danışıqlarda zəif mövqedə olduğunu bildirib. İndi isə süni intellekt şirkətlərinin yaratdığı yüksək tələbat istehsalçılara daha sərfəli müqavilələr bağlamaq imkanı verir.
Apple isə açıqlamasında tədarükçüləri ilə onilliklərdir əməkdaşlıq etdiyini, bu münasibətlərə dəyər verdiyini və tərəfdaşlığın davam edəcəyini gözlədiyini vurğulayıb.
Beləliklə, süni intellekt sənayesinin sürətli böyüməsi yalnız çip istehsalçılarına deyil, smartfon və kompüter bazarına da təsir göstərir. Apple üçün əsas məsələ artan yaddaş xərclərini məhsul qiymətlərinə nə dərəcədə ötürə biləcəyi və yüksək mənfəət marjasını qoruyub-qoruya bilməyəcəyidir.
