Ay ətrafında gələcəkdə kosmik gəmilərin sayı artdıqca onların hərəkətini idarə etmək üçün hava limanlarındakı dispetçer sisteminə bənzər yeni yanaşmaya ehtiyac yarana bilər. ABŞ-dən olan tədqiqatçılar kosmik gəmilərin Ay orbitində təhlükəli şəkildə yaxınlaşmasının qarşısını alan və eyni zamanda yanacağa qənaət edən sistem hazırlayıblar.
Texas A&M Universiteti, NASA-nın Conson Kosmik Mərkəzi və Purdue Universitetinin mütəxəssislərinin hazırladığı sistem xüsusilə Gateway kosmik stansiyası ətrafındakı mümkün hərəkəti idarə etmək üçün nəzərdə tutulub.
Gələcək missiyalarda Gateway ətrafında Orion kosmik gəmisi, yük aparatları və Aya eniş modulları kimi bir neçə kosmik vasitənin eyni vaxtda fəaliyyət göstərməsi planlaşdırılırdı. Bu isə Yer orbitində olduğu kimi kosmik nəqliyyatın koordinasiyası problemini ortaya çıxarır.
Tədqiqatçıların əsas diqqət yetirdiyi məsələlərdən biri kosmik gəmilərin orbitdə təhlükəsiz şəkildə gözləməsidir. Məsələn, Gateway-in birləşmə portu başqa gəmi tərəfindən istifadə edilirsə, yaxınlaşan aparat dərhal stansiyaya qoşula bilməz.
Kosmosda isə gəmini sadəcə “saxlayıb” gözlətmək mümkün deyil. Buna görə aparat orbit üzrə hərəkətini davam etdirməli, eyni zamanda digər kosmik vasitələrlə təhlükəsiz məsafəni qorumalıdır.
Yeni sistem kosmik gəmilərin saatlarla, günlərlə, hətta həftələrlə təhlükəsiz gözləmə mövqeyində qalmasına imkan vermək üçün hazırlanıb.
Tədqiqatçılar bunun üçün minlərlə kompüter simulyasiyası həyata keçiriblər. Hesablamalarda naviqasiya səhvləri, mühərriklərin işində yarana biləcək qeyri-dəqiqliklər və kosmik aparatların trayektoriyasındakı kiçik dəyişikliklər də nəzərə alınıb.
Nəticələr göstərib ki, nisbətən kiçik və müntəzəm orbit korreksiyaları vasitəsilə kosmik gəmilərin mövqeyini daha dəqiq qorumaq mümkündür. Üstəlik, bunun üçün tələb olunan əlavə yanacaq sərfiyyatı böyük deyil.
Ən maraqlı həllərdən biri gözləyən kosmik gəmilərin orbitdə “mirvari düzümü”nə bənzər formada yerləşdirilməsidir. Aparatlar eyni orbit üzərində bir-birinin ardınca müəyyən təhlükəsiz məsafədə hərəkət edir.
Beləliklə, hər bir gəminin harada olduğu əvvəlcədən məlum olur. Stansiyada yer açıldıqda növbədəki kosmik aparat təhlükəsiz şəkildə yaxınlaşaraq birləşmə əməliyyatına başlaya bilər. Bu yanaşma orbitdə təhlükəli yaxınlaşma və toqquşma ehtimalını da azalda bilər.
Sistem Gateway üçün seçilmiş NRHO adlanan xüsusi Ay orbitinə uyğun hesablanıb. Bu, çox uzunsov orbitdir: aparat Ay səthinə ən yaxın nöqtədə təxminən 1500 kilometr məsafədən keçir, ən uzaq nöqtədə isə məsafə təxminən 70 min kilometrə çatır. Bir tam dövr təxminən altı gün yarım davam edir.
Bu orbitin üstünlüklərindən biri Yer ilə davamlı rabitəyə imkan verməsi və orbitin saxlanılması üçün nisbətən az yanacaq tələb etməsidir. Lakin Yer və Ayın cazibə qüvvələrinin birlikdə təsiri kosmik aparatların trayektoriyasını mürəkkəbləşdirir və müntəzəm korreksiyalar tələb edir.
NRHO orbitinin praktik sınaqları artıq aparılıb. NASA-nın CAPSTONE kiçik peyki 2022-ci ildə bu tip orbitə daxil olaraq gələcək Ay missiyaları üçün naviqasiya və orbit xüsusiyyətlərini sınaqdan keçirib.
Bununla belə, hazırlanan sistemin məhz Gateway-də istifadə ediləcəyi hələ məlum deyil. Gateway layihəsinin gələcəyi ilə bağlı planlar dəyişdiyindən tədqiqat hazırda konkret istifadəyə hazır “Ay dispetçer sistemi” deyil, Ay ətrafında çoxsaylı kosmik aparatların təhlükəsiz idarə olunması üçün hazırlanmış texnoloji yanaşma hesab olunur.
Gələcəkdə Ay ətrafında pilotlu və pilotsuz missiyaların sayı artarsa, bu cür sistemlər kosmik gəmilərin hərəkətini koordinasiya etmək, toqquşmaların qarşısını almaq və orbitdə təhlükəsiz “növbə” yaratmaq üçün mühüm rol oynaya bilər.
