Süni intellekt qlobal güc balansına necə təsir edəcək? Böyük dövlətlər arasında geosiyasi rəqabətin kəskinləşdiyi dövrdə, bu texnologiya hansı rolu oynayacaq? Ölkələrin ideoloji gündəmini əks etdirən siyasi vasitəyə çevriləcək, yoxsa neytral bilik mənbəyi kimi qalmağı bacaracaq?
“Çinlə olan rəqabətimiz çox ciddi səviyyədədir. Bu rəqabətin qalibi gələcəyin süni intellektini öz əlində saxlayacaq”.
– “Open AI” şirkətinin qlobal siyasət üzrə vitse-prezidenti Kris Lehan
Tarix boyu güclü dövlətlər məhz texnoloji üstünlük sayəsində daha zəiflərini məğlubiyyətə uğradıb, resurslarını elə keçirib, öz müstəmləkəsinə çevirib və ya iqtisadi asılılığa sala biliblər. 20-ci əsrdə isə ənənəvi müstəmləkə sisteminin tədricən aradan qalxdığını gördük. Dünyanın siyasi xəritəsində 190-dan çox müstəqil dövlət yarandı. Lakin ölkələrin potensialı, təsir gücü, xüsusilə də texnoloji qüdrəti 100 – 200 il əvvəl də olduğu kimi bərabər deyil. Bunun bariz nümunəsi süni intellekt texnologiyası ətrafında artan qlobal rəqabət, üstünlük və asılılıq mühitidir.
ABŞ hələ ki, bu rəqabətdə liderdir
Hazırda rəqabətin mərkəzində, əsasən, iki ölkə – ABŞ və Çin durur. “OpenAI” şirkətinin qlobal siyasət üzrə vitse-prezidenti Kris Lehan bu vəziyyəti belə izah edir: “Çinlə olan rəqabətimiz çox ciddi səviyyədədir. Rəqabətin qalibi gələcəyin süni intellektini öz əlində saxlayacaq”.
Bəli, indiki vəziyyətdə məhz bu iki “super güc” süni intellekt sahəsində liderliyə can atır. Hələ ki ABŞ-nin öndə olduğu aydın sezilir. Birləşmiş Ştatlarda süni intellektin inkişafı üçün həm özəl sektorun yüksək dinamikasını, həm də dövlət tərəfindən ciddi dəstəyin göstərildiyini müşahidə edirik. Şübhəsiz, ABŞ-də güclü startap mədəniyyətinin mövcudluğu və vençur kapitalının əlçatanlığı göz önündədir. Bu faktorlar yeni texnologiyaların yaranması üçün təməl faktordur. Təkcə Silikon Vadisində süni intellekt həlləri yaradan yüzlərlə startap investisiya almaq uğrunda rəqabət aparır. Belə bir mühit “OpenAI”, “Anthropic” və ya “Perplexity” kimi əvvəllər bir çoxlarının eşitmədiyi startapların texnoloji sıçrayışında mühüm rol oynayıb.
Startaplarla yanaşı, böyük texnologiya şirkətləri də süni intellektlə bağlı yeni layihələri sınaqdan keçirir. “Google”, “Microsoft”, “Meta” və “Amazon” kimi nəhənglər həm illərlə topladıqları böyükhəcmli data, həm də maliyyə və texnoloji imkanları sayəsində iddialı layihələr ərsəyə gətirirlər.
ABŞ-nin siyasi rəhbərliyi də süni intellekt sahəsində ölkənin qlobal liderliyinə ciddi yanaşır. Bu ilin əvvəlində yeni seçilmiş prezident Donald Tramp Texas ştatında yaradılacaq “Stargate” layihəsini rəsmən elan etdi. Layihə dövlətin tam dəstəyini aldı. Paralel olaraq, dövlət səviyyəsində ABŞ-nin süni intellekt istiqamətində dominant mövqeyini qoruyub saxlamaqda qərarlı olduğuna dair mühüm mesajlar verildi.
Çin niyə rəqib oldu?
Çini ABŞ-dən fərqləndirən başlıca xüsusiyyəti odur ki, bu ölkədə süni intellektin inkişafı tamamilə dövlətin ideoloji nəzarətindədir. Hakim Çin Kommunist Partiyası bu texnologiya vasitəsilə ölkədə daha səmərəli və müasir idarəetməni təmin etmək istəyir. Bundan əlavə, Çin süni intellekt modellərinin hazırlanmasına az maliyyətli yatırımlarla yüksək göstəricilərin əldə edilməsi məntiqi ilə yanaşır. Məhz buna görə bir sıra Afrika və Yaxın Şərq ölkələri Çinin daha ucuz başa gələn texnologiyasından istifadəyə meyillidir və bu da ABŞ-nin regional maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir. Donald Trampın bu ilin mayında Körfəz ölkələrinə səfəri zamanı Silikon Vadisindəki texnologiya şirkətlərinin rəhbərlərini də özü ilə gətirməsi ondan xəbər verir ki, Vaşinqton bu regionda öz mövqelərini əldən vermək fikrində deyil.
Məsələnin digər aspekti süni intellekt modellərinin təkmilləşdirilməsində istifadə olunan datanın məxfiliyi, əqli mülkiyyət hüququ və bu prosesin yerli qanunlarla tənzimlənməsi ilə bağlıdır. ABŞ-də bu məsələyə fərqli yanaşmalar mövcuddur. Bəziləri hesab edir ki, süni intellektin etik normalara uyğunlaşdırılmasına önəm verilməlidir. Onların fikrincə, Sİ modellərinin inkişafında istifadə edilən resursların əksəriyyəti insanın əqli əməyi nəticəsində yaradılıb və bu məsələ ilk növbədə qanuni müstəvidə öz həllini tapmalıdır. Təbii ki, hüquqi normativlərin paralel olaraq uzlaşdırılması zaman ala bilər və qlobal rəqabətin kəskinləşdiyi dönəmdə amerikan texnologiyasının sürətli irəliləyişini əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlada bilər.
Həddən ziyadə etik normalarla uyğunlaşdırmaya qarşı çıxanlar isə hesab edir ki, ABŞ-dən fərqli olaraq Çinin analoji məhdudiyyətləri minimaldır. Süni intellekt modelləri bu ölkədə yaradılan zaman müəllif hüquqları və ya məxfilik kimi etik normalar o qədər də gündəmdə olmur. Məhz buna görə də çinlilər daha çevik hərəkət edərək qısa müddətdə daha aşağı maliyyətli “DeepSeek” kimi platformaları istifadəyə verə bilirlər. Hətta bu ilin əvvəlində “DeepSeek”in anidən qlobal Sİ bazarına qoşulması Amerikanın texnologiya şirkətlərinin səhmlərinin müəyyən müddətə ucuzlaşmasına səbəb oldu.
İdeoloji zəmində də ABŞ və Çin platformaları reallığı fərqli görür. “Tayvan kimə məxsusdur?” və ya “Tyanenmen meydanında 1989-cu ildə nə baş verdi?” suallarını “ChatGPT” və “DeepSeek”ə versəz, bir-birindən olduqca fərqli cavablar almış olacaqsınız. Bu təbii ki, platformaların obyektiv bilik mənbəyi olma məsələsinin nə dərəcədə aktual olduğunu bir daha sübut edir.
Digər ölkələrin mövqeyi hansı səviyyədədir?
Avropa Birliyi qlobal rəqabətin aparıcı gücü olmasa da, süni intellektdən etik, məsuliyyətli və demokratik istifadənin standartlarının formalaşdırılmasına önəm verir və bunu qlobal oyunçularla əməkdaşlıqda vacib meyar hesab edir. Elə bu da Avropada süni intellektin inkişafını ləngidən səbəblərdən biridir.
Yaxın Şərqin Körfəz ölkələri, əsasən, xarici investisiyanı cəlb etməkdə maraqlıdır və ABŞ kimi böyük oyunçularla əməkdaşlığı genişləndirirlər. Türkiyə və Rusiya regional güclər olaraq süni intellekti rəqəmsal suverenlik və ölkənin təhlükəsizliyi üçün istifadə edirlər. Vladimir Putin ötən il Çin və Hindistan kimi böyük ölkələrin də üzv olduğu BRICS qrupu çərçivəsində “Süni intellekt alyansı”nın yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdi.
Türkiyənin başlıca məqsədlərindən biri xarici texnoloji asılılığı azaltmaqdır. Bir NATO üzvü olaraq Türkiyə bu alyansın texnoloji üstünlüyündən istifadə etməyi, həm də Çin və Rusiya kimi Avrasiya nəhəngləri ilə bu sahədə əməkdaşlıq edərək öz potensialını artırmağı hədəfləyir. Türkiyə, həmçinin, türkdilli xalqlar arasında inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə süni intellekt əsasında ortaq dil modelinin yaradılması layihəsinin reallaşdırılmasına diqqət ayırır.
Süni intellekt və geosiyasi mövqe nə göstərir?
Süni intellekt artıq sadəcə texnoloji innovasiya deyil, geosiyasi güc və ideoloji hegemonluq vasitəsi hesab edilir. ABŞ və Çin arasında kəskinləşən rəqabət bu texnologiyanın iqtisadiyyatla yanaşı, dövlət idarəçiliyi, hərbi strategiya, informasiyaya nəzarət və ideoloji narrativlərin formalaşdırılması kimi sahələrdə də mühüm rol oynayacağını göstərir.
Görünən odur ki, yaxın illərdə süni intellekt beynəlxalq hüquq, milli suverenlik və qlobal dəyərlər sisteminin mərkəzində dayanan rəqabət alətlərindən birinə çevriləcək. Bu prosesin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə həm süni intellekt istehsalçılarının verdiyi qərarlardan, həm də bu texnologiyanın hansı formada tənzimlənəcəyindən asılı olacaq.
