Bu gün çatbotlar dedikdə ağlımıza ilk olaraq ChatGPT və Gemini kimi alətlər gəlir, lakin təxminən 60 il əvvəl həyatımıza başqa bir çatbot daxil olmuşdu. Belə ki, bu, dünyanın ilk çatbotu ELIZA idi, indi isə ELIZA uzun müddətdən sonra həyata qayıdır. Alimlər onu itirilən orijinal kompütr kodundan yenidən dirildiblər.
Bu canlanma cəhdi köhnə texnologiya və proqram təminatı üzərində aparılan “proqram arxeologiyası” tədqiqatları sayəsində mümkün olub. MİT arxivlərində tapılan köhnə çap sənədləri ELIZA-ya bu itirilmiş kodu izləyərək yenidən işləməyə imkan verib. 1960-cı illərdə MIT professoru Joseph Weizenbaum tərəfindən hazırlanmış ELIZA adını “Pygmalion” tamaşasının baş qəhrəmanı Eliza Dulitldən almışdır. Eliza aristokrat bir ingilis qadını kimi danışmağı öyrənmiş bir qadın idi. Habelə, ELIZA, bir dil modeli olaraq istifadəçilərlə qarşılıqlı əlaqə qura bilən süni intellektin ilk nümunəsi idi və bugünkü süni intellekt texnologiyasının təməl daşlarından biri olduğu deyilir.
Başlanğıcda ELIZA terapevti təqlid edən, istifadəçi daxiletmələrinə suallarla cavab verən və insan terapevtləri ilə seanslara bənzəyən dialoq yaradan sadə ünsiyyət modeli kimi fəaliyyət göstərirdi ELIZA-nın ən məşhur ssenarisi olan “HƏKİM” suallarını psixoterapevt kimi cavablandırıb və istifadəçilərdən problemlərini paylaşmalarını istəməsi idi. İstifadəçi “Kişilər hamısı eynidir” dedikdə ELİZA “Nə mənada?” sualını verdi. Bu sadə, lakin təsirli süni intellekt o zamanlar insan-robot qarşılıqlı əlaqələrində əsas ilham mənbələrindən biri olub. Süni intellektin ilk nümunələrindən biri olan ELIZA, Weizenbaumun icad etdiyi və artıq istifadə olunmayan proqramlaşdırma dilində (MAD-SLIP) yazılmışdır. Lakin, ELIZA Lisp-ə köçürüldükdən sonra o, erkən İnternet dövründə sürətlə yayıldı və orijinal versiya sonda unuduldu.
Mütəxəssislər ELIZA-nın orijinal 420 sətir kodunun itdiyini düşünürdülər. Lakin 2021-ci ildə Stanford Universitetinin koqnitiv alimi Jeff Srager və MIT arxivçisi Myles Crowley Weizenbaumun şəxsi sənədlərində tapdıqları kodu yenidən gündəmə gətirdilər. Məhz bu kodlar indi dünyanın ilk çabtou ELIZA-nın yenidən həyata qayıtmasına səbəb olub.
