Bu gün aktiv həyatımızda bir yerdən başqa bir yerə səyahət etmək üçün istisna hallar olmasa avtomobil nəqliyyatından geniş istifadə edirik. Bunun səbəbidir ki, bütün nəqliyyat sektorunun 74%-lik hissəsinə avtomobil nəqliyyatı liderlik edir. Mütənasib olaraq hər gün yola çıxan avtomobillərin sayı da artır və hər ötən gün yenisi istehsal edilməyə davam edir. Ümumi istehsal prosesində isə hamımızın bildiyi kimi avtomobillərin güc qurğusu kimi daxili yanma mühərrikləri üstünlük təşkil edir. Aydın məsələdir ki, ekologiya çirklənməsi, havada CO₂ qazının artması, qlobal istiləşmə, təbii ehtiyatların tükənməsi ehtimalı və digər səbəbləri ilə birgə son 15 il özünün ən çiçəklənən dövrü olmaqla elektromobil anlayışı həyatımıza daxil olub.
Ekologiya çirklənməsi ön planda olsa da bu gün elektromobil istehsal etmək üçün şirkətlərin əsas məqsədlərindən biri də rəqabəti uduzmamaqdır. Gəlin, elektrikli avtomobillər ekologiyanı nə dərəcədə qoruyur sualını verərək Hyundai KONA Electric elektromobili ilə bu mövzuya biraz fərqli, biraz da öyrədici tərəfdən sadə formada nəzər salaq.
Elektromobil və benzinli avtomobillərin fərqi
Bir elektrikli avtomobilin batareyasının istehsal edilməsi üçün Kobalt, Nikel kimi maddələrin emal edilməsi xeyli çirklənmə yaradır. Əgər 1kVs tutumlu batareyanı istehsal etmək istəyiriksə ən pis halda ortalama ~150Kg CO₂ qazı atmosferə buraxılır. Bu da o deməkdir ki, 65kVs (64kVs) tutumlu bir elektromobil olan nümunə götürəcəyimiz Hyundai KONA Electric modeli, maksimum ~9750Kg CO₂ qazı miqdarı təkcə sırf batareya paketinin emalı zamanı atmosferə ayrılacaq. Bu da o deməkdir ki, Hyundai KONA Electric modeli sahib olduğu batareya paketinə görə müqayisəsini apardığımız özünün dizel mühərrikli modifikasiyalı Hyundai Kona variantından ~9750Kg CO₂ qədər “Çirkli” istehsal olunmuş olacaq.
Elektrikli avtomobillərin əsas fərqləri
Lakin, istismar müddətində Hyundai KONA Electric elektromobili istehsal prosesindən qazandığı dezavantajı eyni modelin dizel mühərrikli Hyundai Kona modeli ilə müqayisədə avantaja çevirəcək. Bunu isə aşağıdakı kimi edəcək:
1L dizel yandığı zaman ~2680qr CO₂ qazı ayrılır. Bu yanacağın istehsalı zamanı da müəyyən qədər çirklənmə baş verir. Həmin ~2680qr enerjinin üzərinə xammalın çıxarılması, emal prosessində ayrılan enerji və s. də əlavə edildikdə ümumi ~3350qr CO₂ qazı 1L dizelin mühərrikdə yanması zamanı xaric ediləcək. Elektrik enerjisi də təmiz yollarla alınmırsa, elektromobiliin 1Km-lik məsafə üçün ~60qr CO₂ qazını ən başda elektrik enerjisinin əldə olunması zamanı atmosferə atdığını hesaba qatacağıq. Hyundai Kona (dizel) 100KM məsafədə ən mükəmməl halda 5L dizel yandırdığı üçün 1Km məsafədə ~167qr CO₂ qazı xaric edəcək. Hyundai KONA Electric isə enerjini çirkli mənbədən alsa ~60qr CO₂ qazı xaric etmiş olacaq. Bu o deməkdir ki, Hyundai Kona (dizel) öz elektrikli variantı ilə müqayisədə ən pis və çirkli elektrik mənbəyindən şarj olduğu halda ~79000Km məsafə qət etdikdən sonra eyni səviyyəyə çatacaq. Başda batareya istehsalı zamanı sərf edilən ~9750kq CO₂ qazını elektrikli olmasına görə bərpa edib üstünlüyü ələ alacaq. Əgər elektrik enerjisi təmiz yollarla alınıbsa və ~60qr CO₂ qazı hesaba qatılmazsa, bu zaman kəsişmə nöqtəsi ~58000Km-ə qədər geriləyə bilər. Qeyd etdiklərimiz, cədvəl üzərində aşağıdakı kimi təsvir olunacaq:
Deməli, bir elektromobil istehsal edilərkən əsas şərtlərdən biri məhz onun istifadə edilməsidir. Burada qeyd etdiyimiz rəqəmlər hər gün daha da yaxşılaşdırılır. Elektoromobilin istehsalı zamanı buraxdığı karbon ayaq izi daha da azalır. Cədvəldə gördüyünüz qət edilməli olan yürüyüş məsafəsi dəfələrlə aşağı enir. Yanlış bilinir ki, batareyaların təkrar emalı mümkün deyil. Elektromobil batareyalarının tərkibindəki materialları və elementləri təkrar emal edib işlətmək, məişət batareyaları nisbətən mümkündür. Daha təmiz istehsal davam etdiyindən bu çirklilik fərqinin daha sürətlə qapandığını görəcəyik. Təmiz yollarla əldə edilən elementlər və ya istehsalatın inkişafı sırf elektromobilin “ürəyi” olan batareyaların emalında çirkliliyi müəyyən qədər azaltmalıdır.
Bəli, problem orda bitmir. Yuxarıdakı şəkildəki kimi yanacaqla işləyən generatorların doldurma məntəqələrində istifadəsi ilə qarşılaşa bilərsiniz. Elektrikli avtomobillərimizi şarj etmək üçün məlum məsələdir ki, elektrik enerjisini hansısa yolla əldə etməliyik. Elektrik enerjisinin böyük bir hissəsi başda İES-lər, SES-lər və AES-lər hesabına əldə edilir. Bütün bu stansiyalar isə işləmə prinsipinə görə ekologiyanı lazımı qədər çirkləndirir. Atmosferə atılan karbon qazının ortalama 20-25% hissəsi məhz istilik elektrik stansiyalarından qaynaqlanır. Statistik nəticələri araşdırsanız, tamamilə təmiz elektrik mənbələrindən əldə edilən enerjinin bütün dünyada 10%-lik paya belə çatmaqda çətinlik çəkdiyinin görəcəksiniz. Elektromobillər də bu stansiyalardan gələn enerji ilə doldurulur. Yəni, dolayı yolla da olsa mənfi ekoloji təsirin parçası olurlar.
Məqalədə əsasən elektromobillərin təsirləndiyi mənfi tərəflərə toxunmağa çalışdıq. Lakin o demək deyil ki, ənənəvi daxili yanma mühərrikinə sahib avtomobillər “sudan çıxmış ağ qaşıq” təmsilindədirlər. Elektromobil anlayışı, çox ciddi və üzərində daim təkmilləşdirmələr aparılmasının zəruri olduğu sahədir. Bu gün üstdə sadaladığımız ekoloji təsirlərin hamısının səbəbkarı elə bizlər hesab edilirik. Pandemiya dövründə, insanların nəqliyyat vasitələrini işlətməməsi nəticəsində istər Bakıda, istər digər böyük şəhərlərdə hava təmizliyi rekord həddə çatmışdı. Elektrik enerjisi təmiz yolla alınmasa belə, elektromobillərin sayını artırsaq və daxili yanma mühərrikli nəqliyyat vasitələrinin sayını azaltsaq, düşünün yaşadığımız şəhərlərdə havanı nə qədər təmizləyə bilərik. Ən azından yaşadığımız şəhəri, iç-içə olduğumuz küçələri, udduğumuz havanı daha az zəhərləyərik.
