James Webb Kosmik Teleskopu (JWST) astronomların uzun illərdir cavab axtardığı mühüm suallardan birinə aydınlıq gətirib. Yeni müşahidələr göstərir ki, superkütləli qara dəliklər ətraflarına atdıqları qazı sonradan yenidən özlərinə qaytararaq böyüyə bilirlər.
Bu kəşf, Günəşdən milyonlarla, hətta milyardlarla dəfə böyük kütləyə malik qara dəliklərin kainatın ilk milyard ili tamam olmadan necə bu qədər sürətlə formalaşdığını izah etməyə kömək edə bilər.
Qara dəliklər öz qida mənbəyini niyə itirmirdi?
Böyük qalaktikaların mərkəzində yerləşən superkütləli qara dəliklər ətrafdakı qaz və tozu udaraq böyüyür. Bu proses zamanı onlar eyni zamanda qütblərindən çox güclü enerji və maddə axınları – jetlər buraxırlar.
Problem ondadır ki, bu jetlər qara dəliyi qidalandıran qazı qalaktikanın mərkəzindən uzaqlaşdırmalıdır. Bu isə nəzəri olaraq həm yeni ulduzların yaranmasını zəiflətməli, həm də qara dəliyin böyüməsini ləngitməlidir.
Lakin James Webb teleskopu göstərir ki, proses bununla bitmir.
Qaz geri qayıdır və dövr yenidən başlayır
Alimlərin irəli sürdüyü yeni modelə görə, qara dəliyin uzaqlaşdırdığı qaz tamamilə yox olmur.
Vaxt keçdikcə qaz soyuyur və uzun, nazik qaz filamentləri şəklində yenidən qalaktikanın mərkəzinə doğru hərəkət edir. Bu filamentlər qara dəliyin ətrafında fırlanan yığılma diskini yenidən formalaşdırır və onu yeni maddə ilə təmin edir.
Beləliklə, qara dəlik yenidən aktivləşir, qaz udur, daha sonra yenidən jetlər buraxır və eyni proses təkrar olunur.
Tədqiqat rəhbəri Julie Hlavacek-Larrondo bu prosesi “kosmik təkrar emal sistemi” adlandırıb.
James Webb itkin halqanı tapdı
Bu mexanizmi yoxlamaq üçün alimlər Yer kürəsindən təxminən 145 milyon işıq ili uzaqlıqda yerləşən NGC 4696 qalaktikasını araşdırıblar.
Əvvəllər Hubble Kosmik Teleskopu bu qalaktikanın mərkəzində qarmağa bənzər qeyri-adi qaz quruluşu müşahidə etmişdi.
James Webb isə həmin bölgəni daha yüksək dəqiqliklə xəritələşdirərək göstərib ki:
- qaz strukturu təxminən 800 işıq ili enindədir;
- qaz saniyədə təxminən 600 kilometr sürətlə hərəkət edir;
- bu quruluş qalaktikanın mərkəzinə doğru çökən nəhəng qaz filamenti ilə birbaşa əlaqəlidir.
Alimlər teleskopun müşahidələrini kompüter modelləri ilə müqayisə etdikdə nəticələrin bir-birini böyük ölçüdə təsdiqlədiyi məlum olub.
Erkən kainatın sirri açıla bilər
Tədqiqat müəlliflərindən Helen Russell bildirir ki, James Webb ilk dəfə qara dəliyin qidalanma dövrəsinin son, indiyədək müşahidə olunmayan halqasını göstərib.
Bu nəticə göstərir ki, qara dəliklər ətraf mühitə atdıqları qazı müəyyən müddətdən sonra yenidən özlərinə qaytara bilir. Məhz bu “təkrar qidalanma” mexanizmi onların kainatın ilk dövrlərində gözləniləndən daha sürətli böyüməsini izah edən əsas amillərdən biri ola bilər.
