Bərpa olunan enerji istehsalı sürətlə artdıqca, istehsal olunan enerjini təhlükəsiz, səmərəli və uzun müddət saxlamaq problemi də artır. Bu sahədə ən diqqətəlayiq həllərdən biri İtaliyanın Energy Dome şirkəti tərəfindən hazırlanmış və “CO2 Batareyası” adlanan yeni nəsil enerji saxlama sistemidir. Sardiniya adasında qurulan ilk tammiqyaslı qurğu, şəbəkə miqyasında uzunmüddətli enerji saxlamasının mümkün olduğunu konkret şəkildə nümayiş etdirir. Beləliklə, şəbəkə miqyaslı, böyük maraq doğuran nəhəng şar batareyalar tezliklə hər yerdə olacaq.
Enerji saxlamasında karbon qazı dövrü
Energy Dome tərəfindən inşa edilən və təxminən 2000 ton təmiz karbon qazı ehtiva edən nəhəng günbəz hər cəhətdən maraqlıdır. Çünki qurğudakı CO2 sənaye bacalarından tutulmur və ya havadan çıxarılmır. Bunun əvəzinə, birbaşa qaz təchizatçısından əldə edilir və sistem daxilində daimi olaraq istifadə olunur. Məqsəd karbon qazını ətraf mühit yükündən bərpa olunan enerjinin saxlanmasına imkan verən bir alətə çevirməkdir.
Qurumun, karbon qazını qapalı dövrədə gündəlik sıxışdıran və genişləndirən turbin vasitəsilə ümumilikdə 200 meqavat-saat elektrik enerjisi istehsal edə biləcəyi bildirilir. Bu, 10 saat ərzində 20 MVt gücə çevrilir. Şirkətin məlumatına görə, günbəzin şişirdilməsi cəmi yarım gün çəkir. Bütün qurğu iki ildən az müddətdə tikilə bilər və təxminən 5 hektar düzənlik torpaq kifayətdir. Bu xüsusiyyətlər sistemin dünyanın müxtəlif yerlərində tez bir zamanda təkrarlanmasını mümkün edir. Əslində, 2026-cı ilə qədər Sardiniyadakı qurğunun dəqiq surətlərinin müxtəlif ölkələrdə istismara verilməsi planlaşdırılır. Bu texnologiyanı ilk tətbiq edənlərdən biri Hindistanın ən böyük enerji şirkətlərindən biri olan NTPC Limited olacaq. Şirkət karbon qazı batareyasını 2026-cı ildə tamamlamağı hədəfləyir. ABŞ-da kommunal xidmət şirkəti Alliant Energy 2026-cı ildə başlayacaq layihə ilə bu texnologiyadan istifadə edən təxminən 18.000 ev təsərrüfatını elektrik enerjisi ilə təmin etməyi planlaşdırır.
Google da böyük maraq göstərir
Digər tərəfdən, Google da bu texnologiyaya maraq göstərir. Google, Energy Dome ilə müqaviləsinə əsasən, Avropa, ABŞ və Asiya-Sakit Okean bölgəsindəki əsas məlumat mərkəzlərinə CO2 batareyaları yerləşdirməyi hədəfləyir. Məqsəd, günəş və külək olmadığı zaman belə yüksək enerji istehlakı ilə tanınan məlumat mərkəzlərinə fasiləsiz və təmiz enerji təmin etməkdir. İyul ayında elan edilən bu əməkdaşlıq, Google-ın uzunmüddətli enerji saxlama sisteminə ilk investisiyasıdır. Energy Dome sisteminin “qoş və işlə” yanaşması ilə quraşdırıla bilməsi Google üçün həlledici amil kimi göstərilir.
CO2 batareyalarına olan bu maraq, enerji keçidinin ən vacib aspektlərindən biri olan uzunmüddətli enerji saxlama (LDES) ehtiyacından irəli gəlir. Günəş və külək elektrik stansiyaları pik istehsal dövrlərində şəbəkənin ehtiyacından daha çox elektrik enerjisi istehsal edir. Bu artıq enerjinin artan tələbatla saatlara və ya günlərə ötürülməsi həm iqtisadi səmərəlilik, həm də şəbəkə təhlükəsizliyi üçün vacibdir. Lakin, hazırda geniş istifadə olunan litium-ion batareyaları ümumiyyətlə 4-8 saat saxlama müddəti ilə məhdudlaşır. Daha uzun müddət üçün tutumun artırılması xərcləri sürətlə artırır. Alternativ olaraq, natrium əsaslı, dəmir-hava və ya vanadium redoks axın batareyaları enerji sıxlığı, dəyəri, deqradasiyası və maliyyələşdirmə problemləri səbəbindən hələ geniş yayılmayıb. Sıxılmış hava, hidrogen, metanol, istilik saxlama blokları və ya cazibə qüvvəsinə əsaslanan sistemlər kimi innovativ həllər geoloji məhdudiyyətlər, səmərəlilik və miqyaslanma maneələri ilə çətinləşir. Nasos rejimində işləyən su elektrik stansiyaları uzunömürlü və yüksək tutumlu olsa da, spesifik coğrafi tələblər və on ilə qədər çata biləcək tikinti müddətləri səbəbindən hər bölgədə tətbiq oluna bilməz.
Lakin Energy Dome həlli çoxsaylı üstünlükləri ilə bütün digər alternativlərdən fərqlənir. Sistem xüsusi topoqrafiya tələb etmir, kritik minerallardan asılı deyil və mövcud sənaye təchizat zəncirlərindən istifadə edir. Onun gözlənilən ömrü litium-ion batareyalarından təxminən üç dəfə çoxdur. Bundan əlavə, tutum artdıqca kilovat-saat başına xərclərin əhəmiyyətli dərəcədə azalması texnologiyanı iqtisadi cəhətdən cəlbedici edir. Şirkət həllinin litium-ion sistemlərindən təxminən 30 faiz daha ucuz olacağını proqnozlaşdırır.
