Bəşər tarixində uzun müddətdir ki, pulun dəyəri birbaşa istehsalla əlaqələndirilirdi. Taxıl, mal-qara, qızıl və ya fiziki əmək tələb edən hər hansı bir aktiv iqtisadi nizamın əsasını təşkil edirdi. Rəqəmsallaşma və elektrik əsaslı texnologiyalarla xarakterizə olunan 21-ci əsrdə bu əlaqə yenidən qurulur, lakin bu dəfə pul kilovat-saat (kVt/saat) ilə əvəz olunur. Müasir sənaye, elektrik nəqliyyatı, robot istehsal xətləri və getdikcə daha çox enerji sərf edən süni intellekt sistemləri tək bir vacib girişə – elektrik enerjisinə əsaslanır. Buna görə də, kVt/saat iqtisadi potensialın ən təmiz göstəricisinə çevrilir.
Electrek-ə görə, Çin şəhərlərinin küçələri doldurma stansiyaları ilə əhatə olunub. Bunlardan bəziləri 1 MVt qədər güclüdür. Ölkə 2027-ci ilə qədər 28 milyon hədəflə 16 milyon doldurma nöqtəsini keçib. Bu stansiyalardan yalnız avtomobillər deyil, həm də yük maşınları, çatdırılma vasitələri və hətta batareya daşıyan servis yük maşınları istifadə edir. İstehsal müəssisələrindən tutmuş məlumat mərkəzlərinə qədər bütün sektorlar enerjini iqtisadi gücün əsas mənbəyinə çevirib. Bir şeyin valyuta olması üçün ölçülə bilən, bölünə bilən, saxlanıla bilən və universal dəyərə malik olmalıdır. Elektrik enerjisi bütün bu keyfiyyətlərə malikdir və bu da onu faktiki valyutaya çevirir. Bundan əlavə, ənənəvi maliyyə aktivlərindən fərqli olaraq, elektrik enerjisi birbaşa onun istehsal gücü ilə bağlıdır. Bu, elektrik enerjisini tamamilə fizika qanunları ilə müəyyən edilən, siyasi təzyiqlərdən, inflyasiya risklərindən və maliyyə manipulyasiyasından azad bir reallığa çevirir.
Bu yanaşma Çində sadəcə nəzəri təhlildən daha çox şey kimi görünür; o, dövlət siyasəti ilə sakitcə idarə olunan strateji bir təmələ çevrilib. Ölkə bu yeni “elektrik iqtisadiyyatı”nın təməlini qoymaq üçün misli görünməmiş bir sürətlə elektrik enerjisi istehsal gücünü qurur. Bərpa olunan enerjidə əldə edilən rəqəmlər xüsusilə diqqət çəkir. Çin 2030-cu il üçün 1200 GVt bərpa olunan enerji tutumu hədəfinə, beş il əvvəl, 2025-ci ildə çatdı. Təkcə 2024-cü ilə qədər bərpa olunan mənbələr ölkənin ümumi quraşdırılmış gücünün 56 faizini təşkil edəcək, enerji tələbatının artımının 84 faizi isə təmiz enerji hesabına ödəniləcək. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, Çin ən böyük elektrik enerjisi istehsalçısı və istehlakçısıdır.
Çinin elektrik enerjisi istehsalının ABŞ ilə müqayisəsi ölkədə bu transformasiyanın aqressiv tempini göstərir. Üstəlik, bu tendensiya nəinki davam edir, həm də günəş və nüvə investisiyaları ilə sürətlənməkdədir. Bu geniş enerji infrastrukturu tamamilə dünyanın ən böyük dövlət şirkətlərindən biri olan Çin Dövlət Şəbəkə Korporasiyası (SGCC) tərəfindən idarə olunur. Mərkəzləşdirilmiş nəzarət sərbəst bazarda mümkün olmayan miqyasda planlaşdırma aparmağa imkan verir. Bunun ən bariz nümunəsi, Çinin qərbindəki nəhəng günəş və külək stansiyalarından sahil sənaye zonalarına enerji daşıyan Ultra Yüksək Gərginlikli (UHV) şəbəkəsidir.
Çin həmçinin elektrik şəbəkəsindən sənaye siyasətinin bir aləti kimi istifadə edir. Ölkənin orta elektrik enerjisi qiyməti qlobal orta göstəricilərdən 0,084 dollar/kVt/saat aşağı olsa da, real təsir qiymətlərin müxtəlif sektorlara strateji uyğunlaşdırılmasından irəli gəlir. “Fərqli Elektrik Qiymətləndirməsi” adlanan bu sistem, enerji tutumlu və aşağı əlavə dəyərli sektorları yüksək tariflərlə təşviq etmir, strateji sektorları isə aşağı qiymətlər və təşviqlərlə gücləndirir.
Bu siyasətin ən diqqətəlayiq tətbiqi süni intellekt sektorunda müşahidə olunur. Çin Alibaba və Tencent kimi nəhənglər tərəfindən idarə olunan məlumat mərkəzləri üçün elektrik enerjisi xərclərini 50%-ə qədər subsidiyalaşdırır. Lakin bu endirim bir şərtlə gəlir: şirkətlər yalnız yerli istehsal olan Çin süni intellekt çiplərindən, xüsusən də Huawei tərəfindən hazırlanmış həllərdən istifadə etməlidirlər.
Enerji subsidiyalarını investisiya alətinə çevirməklə hökumət yerli çip ekosistemini inkişaf etdirməyi və xarici texnologiyalardan asılılığı azaltmağı hədəfləyir. Oxşar yanaşma yaşıl texnologiya sektorunda da özünü göstərir. BYD kimi şirkətlər dövlət tərəfindən idarə olunan enerji və istehsalla inkişaf edən bu ekosistemdə əsas oyunçular kimi seçilir.
Çinin elektrik enerjisinə fundamental valyuta kimi baxışını nümayiş etdirən ən bariz addımlardan biri kriptovalyutalara qarşı tədbirləridir. 2021-ci ildə hökumət bütün kriptovalyuta əməliyyatlarını və mədənçıxarmanı qadağan etdi. Rəsmi əsaslandırma maliyyə sabitliyi olsa da, bu addım daha dərin strateji məqsəd daşıya bilər. Hökumətin baxış bucağından kriptovalyutalar kapital axınını asanlaşdıran və sərvətin dövlət nəzarətindən yayınmasına imkan verən bir vasitə kimi qəbul edilirdi. Lakin, elektrik enerjisinin iqtisadiyyatın mərkəzində olduğu bir dünyada kriptovalyutalar mahiyyət etibarilə eyni resursu – elektrik enerjisini, yəni enerjini istehlak edir və dəyərin mərkəzləşdirilməmiş anbarı kimi çıxış edir.
