Müasir texnologiyaların inkişafı ilə 5G bağlantısı sektorun müxtəlif istiqamətlərinə doğru genişləyir. Bu isə bizə heç vaxt təxmin etmədiyimiz yeni imkanlar gətirir. Lakin bu imkanlardan doğru istifadə etməyi bacarmaq və hansı problemlərə həll yolu gətirdiyini aşkarlamaq biraz təcrübə tələb edir. Təbii ki, təcrübə qazanmaq üçün də yaxşı biliyə malik bir şəxslə söhbət etmək və onun təcrübə imkanlarından yararlanmaq çox vacibdir. Bu həftə Amerika səfirliyində məhz 5G texnologiyası başda olmaqla, sektordakı innovativ problemlərdən, problemlərə qarşı həll yollarından və daha bir neçə maraqlı mövzuya toxunan seminar keçirilib. Seminarın əsas qonağı isə xüsusilə Çinin texnologiya və sənaye texnologiyaları barədə tanınmış mütəxəssisi olan Emily de La Bruyère olmuşdur.
İndiyə qədər Pekinin bir çox strateji şirkətində verilənlərin toplanması və data analitikası sahələrində işləmiş Emily de La Bruyère, ABŞ-Çin arasında geosiyasi rəqabət və innovativ texnologiyalar cəhətdən vacib şəxsiyyətlərdən biridir. Belə ki, Emily de La Bruyère-nin Azərbaycanda Amerika səfirliyindəki müsahibəsini sizlərlə bölüşürük.
Müsahibə, “Tariyel Ağazadə” tərəfindən təmsil olunmaqla sizlərə çatdırılmaqdadır.
5G texnologiyası adi şəbəkə bağlantısından nəyə görə daha artıqdır?
– 5G texnologiyası təkcə rəqəmsal dünyamızı deyil, eyni zamanda fiziki məkanı da əhatə edən olduqca kompleks bir sahədir. Bəziləri düşünür ki, 5G sadəcə bağlantını və ya informasiya mübadiləsini həyata keçirən bir termindir. Lakin əslində, informasiya inqilabının başlanğıcı olaraq 5G düşündüyünüzdən daha artıqdır. İstehsaldan tutmuş, nəqliyyata qədər hər şey üçün yeni imkanlar vəd edir. Digər bir tərəfdən şəbəkənin yüksək sürəti kibertəhlükəsizlik baxımından proseslərin idarə edilməsini optimallaşdırır. Üstəlik milli, iqtisadi, hərbi təhlükəsizlik cəhətdən təxmin etmədiyiniz bir çox amili özündə birləşdirir.
Azərbaycan kimi ölkələrin texnologiya sahəsində çatışmazlıqları nələrdir? Bizə başqa ölkələr kimi təkmilləşmə şansı verməyən səbəblər mövcuddurmu? Əslinə qalsa biz texnologiya startapları üçün də yaxşı proqramlar maliyyələşdirmişik, üstəlik digər bir tərəfdən texnologiya şirkətlərinin belə ölkəmizə gəlməməsinə səbəb sizcə nədir?
– Azərbaycan üzrə təcrübəli mütəxəssis deyiləm, lakin yəqinki bunun cavabını məndən daha yaxşı bilirsiniz. Mən öz təcrübəmə nəzərən qeyd edə bilərəm ki, böyük texnoloji mərkəzlər yaxşı infrasturuktra malik və kommersiya ekosistemi olan, eyni zamanda daha çox kritik kütləyə malik yerlərə yönəlirlər. Bir şirkətin ölkəyə gəlməsi bir növ investisiya funksiyası olduğundan mövcud ölkənin potensialı yaxşı olmalıdır. Əks halda təkmilləşmənin olması, texnoloji şirkətlərin ölkəyə gəlməsi ciddi bir infrastruktur yatırımı istəyir (təhsil və.s cəhətdən).
Çindən olan bir çox şirkət ABŞ-də bloklanıb. Məsələn, Google servislərini itirən Huawei buna ən vacib nümunələrdəndir. Bəs TikTok? Amerikadakı ən böyük sosial media tətbiqi olan və Çin mərkəzli bir şirkətin işlətdiyi TikTok üçün heç bir qadağa olmamasının mühim bir açıqlaması var?
– Yəni, bəli hər şeydən əvvəl TikTok tətbiqinin Çinli bir şirkətə aid olduğu və hətta Çin hökuməti ilə bu şirkətin (ByteDance) yaxından əlaqəsi var. Məlumatları toplama cəhətdən TikTok platformasında çox böyük data var. Buna kim nəzarət edirsə, insanların üstünlüklərini, necə davrandığını, nəyin diqqəti cəlb etdiyini, hansı insanın diqqəti cəlb etdiyini öyrənə bilər. Həmçinin, ticarət, çünki ticarət də məhz burda baş verir. İnformasiyanın yayılması tərəfi də var. İstifadəçinin meyl etdiyi şeyləri, biznesin siyasət aparma tərzini, kütlənin psixi sağlamlıq, ümumilikdə sağlamlıq məlumatları birbaşa əldə edilir. Xüsusilə də potensial düşmənçilik və ya rəqabət məqsədləri üçün istifadə edilərsə, tətbiqin sahib olduğu potensial böyük təhlükədir. Nəticədə bu tətbiqin potensialı insanları fiziki dünyada bir şeyə yönləndirəcək və etdirəcək qədər güclüdür. Düşünürəm ki, hökumətlər bu məsələdə daha güclü mövqe tutmalıdırlar. Nəticədə tətbiqin mənfi təsirləri bu nöqtədə çox açıqdır.
Əşyaların interneti nəqliyyat sahəsini necəsə dəyişdirə bilər?
– Ən bariz nümunədə ağıllı nəqliyyat ideyası, hansı formada olursa olsun avtonom nəqliyyat vasitələri üçün potensialdır. Biz bunu reallaşdırmaqdan hələ biraz uzaqdayıq. Bəzi insanlar bunu heç vaxt reallaşdıra bilməyəcəyimizi düşünür. Bununla belə, əşyaların interneti və nəqliyyat nə olursa olsun, görünən odur ki, nəqliyyatda daha səmərəli və daha az xərc olmasını təmin edəcək. Əsl məsələ odur ki, avtonom nəqliyyat nə vaxt tam hazır olacaq. Yəqin ki, bundan sonra əşyaların internetini nəqliyyat sahəsinin əsas elementi olan avtomobilləri özündə birləşdirəcək.
Digər bir tərəfdən isə, Kommersiya. Əşyaların internetinin logistika və nəqliyyatda tətbiqindən söhbət gedir. İstehlakçı səviyyəsində deyil, daha çox biznes səviyyəsində. Hansı ki, təchizat zənciri problemlərinin həlli də daxil olmaqla sənaye nəqliyyatında daha da yüksək səmərəlilik deməkdir. Düşünürəm ki, bu, hazırda ən böyük dəyişikliyin baş verdiyi və daha sonra gələn istehlakçı səviyyəsində dəyişikliklərlə yaxın müddətdə ən sürətli böyümənin yaşanacağı sahədir.
Sizcə, 5G-nin inkişafı ən çox hansı texnologiyalara təsir edəcək?
Ən asan və qısa cavab budur ki, 5G Əşyaların İnternetini gücləndirə bilər. Çünki daha az gecikmə və daha yüksək ötürmə qabiliyyətinə malikdir. Əşyaların İnterneti mühitinin bütün cihazlarını əlaqə saxlaya və bir-biri ilə sürətli məlumat transferinə məcbur edə bilirsiniz. Lakin IoT və Əşyaların İnternetinə bir çox fərqli ssenarilər gətirmək olar. Digər bir tərəfdən hər bir fiziki obyekt şəbəkəyə qoşulur. Tikililərin belə əlaqəsi ağıllı şəhərlər üçün əhəmiyyət qazanır. Yəni deyə bilərəm ki, bura ağıllı istehsal, ağıllı logistika, hətta avtonom yük və daşıma tətbiqləri daxildir, məncə ən qısa zamanda ən böyük dəyişikliyi görəcək sahələr bunlardır.
Bu müqayisə biraz qəribə görünəcək. Lakin indi deyəcəyimi bir nümunə kimi bəyənirəm. Liftlər ilk dəfə texnologiyaya çevriləndə belə bir fikir var idi ki, liftlərdən istifadə yalnız evlərimizdə olacaq. Sonra bu baş vermədi, çünki liftə sahib olmaq çox mürəkkəb idi və çətinliklər var idi. Nəticədə onlar geniş şəkildə kommersiyalaşdırıldı. Baş verəcəyini düşündüyümüz oxşar tendensiya olacaq kimi görünür. Lakin bu, əslində düşündüyünüzdən daha çox mürəkkəbdir.
Növbəti illərdə Çin, yoxsa Amerika 5G sektorunda lider olacaq?
– Bu, Çinin və ya ABŞ-ın yox, dünyanın qalan hissəsinin istəklərinə və uyğunlaşmasına bağlıdır. Həm də bu ölkələrdən biri lider olmaq məcburiyyətində deyil. Düşünürəm ki, bu yanlış çərçivədir. Pekin mütləq 5G-də dominant oyunçu olmaq istəyir. Bununla belə, heç bir oyunçunun 5G-yə nəzarət etməsi məntiqli deyil. Ondan istifadə qaydalarının geniş şəkildə qəbul edildiyi etibarlı və çoxtərəfli texnologiyalar, qaydalar mövcuddur.
Azərbaycan haqqında burada texnologiyanın inkişafını necə görürsünüz? Burada 5G-nin gələcəkdə inkişafını necə düşünürsünüz? Bununla bağlı hansı perspektivləri görürsünüz?
– Əvvəla qeyd etməliyəm ki, çox böyük maraq və möhtəşəm bir yanaşma var. Həqiqətən bu əla oldu ki, görünür hamı bu mövzuda müzakirə etmək istəyir. Anladığım qədərilə bu mövzuda inkişaf edən və böyüyən bir ekosisteminiz var. Düşünürəm ki, 5G də məhz bu istiqamətə doğru addımla irəliləyir.
Bunu demək çətindir, çünki 5G informasiya kommunikasiya texnologiyasındakı digər irəliləyişlərlə çox bağlıdır. 5G ilə gücləndirilmiş sistemlərin ardıcıl olaraq inkişaf edən, lakin müxtəlif yollarla qəbul edilə bilən və fərqli mənaları ifadə edən çoxlu müxtəlif versiyaları var. Düşünürəm ki, burada aydın olan odur ki, bu, rəqəmsal inkişaf cəhətdən atılmalı olan bir addımdır.
Düşünürük ki, problem yerli imkanlarımızın hələ də 4G və LTE-də olmasıdır. Bəs resurslarımızı nəzərə alaraq bunu necə yaxşılaşdırmaq olar?
Əslinə qalsa dəqiq bilmirəm, mən burdakı ekosistemdə mütəxəssis deyiləm, lakin nəzərə alınmalı olan ən böyük mübadilələrdən biri yeni 4G sistemlərini yaratmaq üçün resurslar ayırmağın mənası olub-olmaması və ona nəyə görə güc verildiyidir. Digər bir tərəfdən qaynaqları 5G-yə köçürməyin məntiqli olub-olmadığı da araşdırılmalıdır. Mənim fikrimcə əsas məsələlərdən biri budur.
Bilirəm ki, siz ABŞ hökumətini təmsil etmirsiniz, lakin sizcə Azərbaycan və ABŞ əməkdaşlığını hansı yollarla inkişaf etdirə bilər (kibertəhlükəsizlik və.s)?
– Düşünürəm ki, kibertəhlükəsizliyin ən gözəl cəhətlərdən biri əməkdaşlıq etməyin asan olmasıdır və kibertəhlükəsizlikdə əməkdaşlıq etməklə siz heç bir oyunçuya bağlı deyilsiniz. Məsələn, 5G və ya informasiya texnologiyaları şəbəkəsi üçün Çinin texnoloji həllərinə etibar edirsinizsə, anti-Çin kiber əməkdaşlığına da gedə bilərsiniz. Bu məsələdə təhsil və ədalətli təhsil mübadiləsi, əməkdaşlıq imkanı var. Qarşılıqlı investisiya imkanları da var. Məncə, bunu təhsillə birləşdirə bilərik. Kiber problemlərin uyğun həlləri üçün gələcəkdə böyük tələbat olacaq. Hesab edirəm ki, artıq Azərbaycanla İsrail arasında kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq mövcuddur. İsrail və ABŞ kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq edir. Bu istiqamətdə daha geniş tərəfdaşlıq üçün zəmin yarana bilər. ABŞ inkişaf edən ən yaxşı təcrübələri nisbətən institusionallaşdırıb və onların həyata keçirilməsində böyük təcrübəyə malikdir. Bu işdə əməkdaşlıq etmək üçün sonsuz potensial var.
ABŞ, Çin texnologiyalarının bir çox yerdə bloklanmasının tərəfdarıdır, yaxşı bəs bloklanan texnologiyalara qarşı həll yollarınız və istəkləriniz nələrdir?
– Əvvəla, qəbul etmək istərdim ki, bəzi yerlərdə Çin texnologiyasına alternativ yoxdur. Bəzi yerlərdə Çinli oyunçular sektorda və dəyər zəncirlərində bazarı ələ keçirdilər. Amma mən hesab edirəm ki, ideal ekosistem, etibarlı şirkətlərdən ibarət güclü və çeşidlilik olan ekosistemidir. Beləliklə, bu, Nokia, Ericsson, Samsung, Intel və.s fərqli texnoloji mühitlərdən olan, bir ölkə və şirkətdən asılı olmayan, təhlükəsiz, etibarlı və məcburi olmayan texnoloji arxitekturada birlikdə işləməyi bacaran oyunçulara ehtiyac var. Texnoloji baxımdan deyə bilərəm ki, texnoloji idarəetmə və standartlar da vacibdir və burada beynəlxalq təşkilatlar əsas rol oynayır. Aydındır ki, hələ də yaradılmaqda olan, lakin beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən çoxtərəfli qaydada hazırlanmış, məsələn, Çinin təklif etdiyinə zidd olan, lakin tənzimləmə səviyyəsində çoxtərəfli mühit yaradan ən yaxşı təcrübələr, normalar və qaydalar mövcuddur. Ən yaxşı həll yolu isə məhz budur.
Müsahibə günündən bəzi görüntülər
