Dünyanın ən böyük hissəcik sürətləndiricisi olan Böyük Hadron Toqquşdurucusu (BHK) bu gün qaranlıq maddə və kainatın naməlum aspektlərini araşdırmaq məqsədi daşıyan hərtərəfli modernləşdirmə layihəsi üçün bağlanır. Təxminən 1,2 milyard İsveçrə frankı (1,5 milyard dollar) dəyərində olması gözlənilən layihə çərçivəsində qurğu dörd ildən çox müddətə təmir olunacaq.
İsveçrə-Fransa sərhədində təxminən 100 metr yeraltında yerləşən 27 kilometr uzunluğundakı tunel Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi (CERN) tərəfindən aparılan təcrübələrin mərkəzindədir. BHK 2012-ci ildə hissəciklərə kütlə verdiyi düşünülən Higgs bozonunun kəşfi ilə xəbər başlıqlarına çıxdı və bu kəşf ona 2013-cü il Fizika üzrə Nobel Mükafatını qazandırdı.
Alimlərə görə, ulduzlar, planetlər, Günəş və gündəlik həyatda gördüyümüz hər şey kainatın yalnız 5%-ni təşkil edir. Qalan 95 faizi birbaşa müşahidə edilə bilməyən qaranlıq maddə və qaranlıq enerjidən ibarətdir. Hazırkı hesablamalara görə, kainatın təxminən 27 faizi qaranlıq maddə, 68 faizi isə qaranlıq enerjidir. Bu sirli komponentlərin başa düşülməsi Böyük Partlayışdan sonrakı təkamül prosesi haqqında vacib ipuçları verə bilər. CERN tədqiqatçıları qaranlıq maddəni araşdırmaq üçün Higgs bozonu üzərində daha ətraflı tədqiqatlar aparmağı planlaşdırırlar. Buna görə də, LHC gələcəkdə daha çox Higgs bozonu istehsal etməlidir.
Süni intellekt işə düşəcək
CERN məlumatlarına görə, LHC 2008-ci ildə fəaliyyətə başladığı vaxtdan bəri təxminən 55 milyon Higgs bozonu istehsal edib. Təmir işlərindən sonra qurğu “Yüksək Parlaqlıqlı Böyük Hadron Toqquşdurucusu” (HL-LHC) kimi fəaliyyət göstərəcək və ümumi tutumu təxminən 380 milyon Higgs bozonuna çatacaq. Bu məqsədə çatmaq üçün tunelin 1,2 kilometrlik hissəsindəki bütün avadanlıqlar dəyişdiriləcək. Bundan əlavə, yeni nəsil superkeçirici maqnitlər sayəsində proton şüaları daha sıx hala gətiriləcək və toqquşmaların sayını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Mövcud sistemdə iki hissəcik paketi qarşılaşdıqda təxminən 60 toqquşma baş versə də, yeniləmədən sonra bu rəqəm 140 ilə 200 arasında olacaq.
Toqquşma sayının artması həm də məlumatların miqdarında böyük artım deməkdir. CERN, HL-LHC-nin mövcud sistemdən təxminən 100 dəfə çox məlumat toplayacağını proqnozlaşdırır. Lakin, saniyədə milyardlarla toqquşma nəticəsində yaranan bütün məlumatları saxlamaq mümkün olmayacaq. Buna görə də, tədqiqatçılar real vaxt təhlili qabiliyyətinə malik süni intellekt sistemlərindən istifadə edəcəklər. Süni intellekt elmi cəhətdən əhəmiyyətli hadisələri dərhal müəyyən edəcək və yalnız dəyərli məlumatların qeydə alınmasını təmin edəcək. Yeniləmənin tamamlanmasından sonra, 2030-cu ildə fəaliyyətini bərpa etməsi planlaşdırılan HL-LHC-nin eyni vaxtda iki Higgs bozonu istehsal edə və onların qarşılıqlı təsirlərini müşahidə edə biləcəyi gözlənilir.
