Yer səthində həyatın mənşəyi ilə bağlı ən fundamental fərziyyələrdən biri oksigenin yalnız günəş işığı və fotosintez yolu ilə istehsal oluna bilməsidir. Bitkilər, yosunlar və siyanobakteriyalar sayəsində atmosferdə oksigenin toplanması mürəkkəb həyatın yolunu açdığı düşünülür. Buna görə də, indiyə qədər oksigen istehsalı ilə işıq arasında demək olar ki, qırılmaz bir əlaqə qurulub. Lakin son illərdə dərin okean dibindən əldə edilən bəzi tapıntılar bu mövcud anlayışı sarsıda biləcək bir ehtimalı artırır. Elmi dünyada “qaranlıq oksigen” kimi tanınan bu mübahisəli fenomen ilk dəfə 2024-cü ildə dərc edilmiş bir araşdırma ilə geniş diqqət çəkdi. İndi elm adamları bu iddianı qəti şəkildə təsdiqləmək və ya təkzib etmək üçün bu günə qədər ən əhatəli dərin dəniz missiyalarından birini başlatmağa hazırlaşırlar.
Şotlandiya Dəniz Elmləri Cəmiyyətinin (SAMS) professoru Endryu Svitmanın rəhbərlik etdiyi bir qrup Sakit Okeanda təxminən 11 kilometr dərinliyə enəcək iki xüsusi sualtı vasitə hazırlayıb. “Alisa” və “Kaia” adlanan bu dərin dəniz platformaları səthdəki təzyiqin təxminən 1200 qatına davam gətirmək üçün nəzərdə tutulub. Bu üç illik layihə Yaponiyada yerləşən Nippon Fondunun 2 milyon funt sterlinqlik maliyyəsi ilə dəstəklənir. Endryu Svitmanın 2024-cü ildə Nature Geoscience jurnalında dərc olunmuş tədqiqatında okean dibindəki bəziləri kartof ölçüsünə çatan polimetal düyünlərin günəş işığı olmadan oksigen istehsal edə biləcəyi irəli sürülüb. İddia edilirdi ki, bu düyünlər dəniz suyunu təbii elektroliz prosesi vasitəsilə hidrogen və oksigenə ayırır. Əgər doğrudursa, bu, təkcə dəniz ekosistemlərində deyil, həm də həyatın mənşəyi haqqında nəzəriyyələrdə ciddi bir dəyişiklik yarada bilər.
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu tapıntılar dərc olunduqdan bəri şiddətli müqavimətlə qarşılaşıb. Bəzi alimlər ölçmə cihazlarında ilişib qalmış hava qabarcıqlarının nəticələri yanlış göstərə biləcəyini iddia edirlər. Lakin Svitman bu kəşfə son dərəcə əmin görünür. Tədqiqatçı bildirir ki, komanda təxminən 20 ildir eyni ölçmə cihazlarından istifadə edir və bu günə qədər heç bir missiyada qabarcıqla əlaqəli bir səhvlə qarşılaşmayıb. O, Clarion-Clipperton bölgəsində aparılan 65 təcrübənin 90 faizində oksigen istehsalının müşahidə olunduğunu vurğulayır. Maraqlıdır ki, əvvəlcə Svitmanın tədqiqatını dəstəkləyən Kanadanın dərin dəniz mədən şirkəti olan The Metals Company daha sonra tapıntıları təkzib edən bir məqalə dərc etdi. Şirkətin məlumatına görə, aşkar edilmiş oksigen çox güman ki, səthdən daşınıb. Svitman iqtisadi maraqların elmi müzakirələri kölgədə qoya biləcəyinə diqqət çəkir.
Tədqiqatın mərkəzində olan Clarion-Clipperton bölgəsi Havay və Meksika arasında uzanan geniş bir ərazini əhatə edir. Bu bölgədə təxminən 21 milyard ton polimetal düyünlərin olduğu təxmin edilir. Manqan, nikel, kobalt və mislə zəngin olan bu düyünlər… Elektrikli nəqliyyat vasitələrinin batareyaları və yaşıl texnologiyalar üçün çox vacibdir. Buna görə də, bir çox şirkət kommersiya məqsədli mədən işlərinə hazırlaşır. Lakin, əgər “qaranlıq oksigen” həqiqətən də dərin dəniz ekosistemlərinin fundamental bir hissəsidirsə, bu düyünlərin çıxarılması daha böyük ekoloji dağıntılara səbəb ola bilər. Mikroorqanizmlərdən dəniz həyatına, yırtıcı anemonlardan bakteriya koloniyalarına qədər bir çox orqanizm bu oksigen mənbələrindən asılı ola bilər.
Yeni missiyada Alisa və Kaia oksigen axınını, düyünlərin ətrafındakı elektrik aktivliyini və pH dəyişikliklərini ölçəcəklər. Çöküntü nümunələri və su nümunələri də toplanacaq. İlk ekspedisiyanın may ayında başlaması, ilkin nəticələrin isə iyun ayında açıqlanması gözlənilir. Layihə rəsmi olaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Okean Onilliyi çərçivəsində UNESCO tərəfindən dəstəklənir və NASA-nın tapıntıları yaxından izlədiyi bildirilir. Çünki işıq olmadan oksigen istehsal etmək ideyası yalnız Yer kürəsindəki həyatın deyil, həm də digər planetlərdəki həyat potensialının yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edə bilər. Bir sözlə, “qaranlıq oksigen” iddiası təsdiqlənərsə, bu, təkcə dərin dəniz mədən planlarını deyil, həm də biologiya və astrobiologiya sahələrində bir çox əsas fərziyyələri kökündən sarsıda bilər.
