Alimlər Marsın ən böyük vulkanlarından biri olan Arsia Mons üzərində hər gün yaranan və cəmi bir neçə saat ərzində 1800 kilometr uzunluğa çatan qeyri-adi buludun sirrini açmağa yaxınlaşıblar. Yeni araşdırma göstərir ki, bu hadisənin arxasında indiyədək heç bir planetin atmosferində müşahidə edilməmiş buz kristallarının yaranma mexanizmi dayana bilər.
Marsın cənub yarımkürəsində yaz və yay aylarında müşahidə olunan Arsia Mons Uzun Buludu (AMEC) Qırmızı planetin atmosferindəki ən maraqlı təbiət hadisələrindən biridir. Su buzundan ibarət nazik, ağ bulud hər gün Günəş doğarkən nəhəng vulkanın külək istiqamətindəki tərəfində formalaşır.
Bulud təxminən üç saat ərzində 1800 kilometr uzunluğa çatır, daha sonra vulkandan ayrılır və qısa müddət ərzində yox olur. Avropa Kosmik Agentliyinin (ESA) Mars Express kosmik aparatı bu qeyri-adi hadisəni ilk dəfə 2018-ci ildə görüntüləyib. Həmin vaxtdan alimlər buludun necə bu qədər sürətlə böyüdüyünü və niyə hər gün oxşar şəkildə formalaşdığını anlamağa çalışırlar.
Əvvəlki müşahidələr AMEC-nin oroqrafik bulud olduğunu göstərmişdi. Belə buludlar hava kütlələrinin dağ və vulkan kimi yüksək relyef formaları ilə qarşılaşaraq yuxarı qalxması nəticəsində yaranır. Yer kürəsində də müşahidə edilən bu prosesin fiziki mexanizmi yaxşı öyrənilib. Lakin mövcud atmosfer modelləri Marsdakı buludun sürətli böyüməsini və digər xüsusiyyətlərini tam izah edə bilmirdi.
“Nature Geoscience” jurnalında dərc olunan yeni araşdırma bu problemin səbəbinin modellərdə istifadə edilən fiziki fərziyyələrlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Parisdəki Sorbonna Universitetindən Xorxe Ernandes-Bernalın rəhbərlik etdiyi tədqiqatçılar simulyasiyalara fərqli buz əmələgəlmə mexanizmi əlavə edərək Arsia Mons buludunun davranışını modelləşdirməyə nail olublar.
Adətən buludlar atmosferdəki su buxarının toz, dəniz duzu və digər mikroskopik hissəciklərin üzərində kondensasiyası nəticəsində yaranır. Heterogen nüvələnmə adlanan bu prosesdə həmin hissəciklər su buxarının maye damcılarına və ya buz kristallarına çevrilməsini asanlaşdırır.
Lakin nəzəri olaraq su buxarının belə hissəciklər olmadan da birbaşa buz kristallarına çevrilməsi mümkündür. Homogen nüvələnmə adlanan bu prosesin baş verməsi üçün atmosferdə su buxarının həddindən artıq yüksək doyma səviyyəsinə çatması tələb olunur.
Yer atmosferində adi şəraitdə belə səviyyələrə çatmaq son dərəcə çətin olduğundan homogen nüvələnmə təbii buludların yaranmasını izah edən əsas mexanizmlərdən biri hesab edilmir. Marsda isə vəziyyət fərqli ola bilər.
Tədqiqatçılar homogen nüvələnməni Mars atmosferinin kompüter modelinə daxil etdikdə Arsia Mons üzərindəki buludun müşahidə olunan xüsusiyyətlərini yenidən yarada biliblər. Simulyasiyalar buludun sürətlə uzanmasını, vulkandan ayrılmasını və qısa müddət ərzində yox olmasını izah etməyə imkan verib.
Araşdırma homogen nüvələnmənin real planet atmosferində baş verə biləcəyinə dair ilk ciddi dəlillərdən birini təqdim edir. Bununla belə, mexanizmin Marsda həqiqətən baş verdiyini qəti şəkildə təsdiqləmək üçün əlavə müşahidələr tələb olunur.
Əvvəlki elmi hesablamalara görə, Marsda bu prosesin baş verməsi üçün su buxarının buzla bağlı adi doyma həddindən təxminən 100 min dəfə yüksək doyma səviyyəsinə çatması lazım ola bilər. Planet atmosferində çoxlu toz hissəciklərinin olması isə belə şəraitin yaranmasını çətinləşdirir. Çünki su buxarı həmin səviyyəyə çatmamış toz hissəciklərinin üzərində buz kristallarına çevrilə bilər.
Bununla belə, kosmik aparatların müşahidələri və kompüter modelləri Mars atmosferində həddindən artıq doyma şəraitinin yarana bildiyini göstərir. Yeni araşdırma da belə şəraitin Arsia Mons buludunun formalaşmasında mühüm rol oynaya biləcəyini irəli sürür.
Alimlərin fikrincə, prosesin başlanmasında Arsia Mons vulkanının nəhəng ölçüləri əsas rol oynayır. Vulkanın yüksək və dik relyefi üzərindən keçən küləklər güclü atmosfer dalğaları yaradır. Bu dalğalar nəmli hava kütlələrini sürətlə daha yüksək hündürlüklərə qaldırır.
Hava yuxarı qalxdıqca temperatur kəskin azalır və su buxarının doyma səviyyəsi yüksəlir. Nəticədə su buxarı atmosferdəki toz hissəciklərinə ehtiyac olmadan birbaşa buz kristallarına çevrilə bilər. Beləliklə, uzunluğu 1800 kilometrə çatan nazik bulud formalaşır.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, nəticələr Mars atmosferində su buxarının müəyyən şəraitdə əvvəllər düşünüldüyündən daha yüksək doyma səviyyələrinə çata bildiyini göstərir. Bu kəşf yalnız Qırmızı planetin deyil, digər planetlərin atmosferində buludların yaranma proseslərinin öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətli ola bilər.
Bununla belə, Arsia Mons buludunun məhz homogen nüvələnmə nəticəsində yarandığı hələ yekun şəkildə sübuta yetirilməyib. Alimlər irəli sürülən mexanizmi təsdiqləmək üçün yeni müşahidələrin və əlavə tədqiqatların aparılmasının vacibliyini vurğulayırlar.
