NASA-nın 22 illik kosmik teleskopu Yer atmosferinə daxil olaraq məhv oldu

NASA-nın 22 il ərzində kosmosda fəaliyyət göstərən Neil Gehrels Swift kosmik teleskopu noyabrın 4-də Yer atmosferinə daxil olaraq fəaliyyətini başa vurub. Teleskopun orbitini yüksəltmək üçün həyata keçirilən xilasetmə missiyası uğursuz nəticələndiyindən onun atmosferə daxil olmasının qarşısını almaq mümkün olmayıb.

ABŞ Kosmik Qüvvələrinin məlumatlarına istinad edən peyk izləmə mütəxəssisi Conatan Makdauellin sözlərinə görə, Swift teleskopu noyabrın 4-də Bakı vaxtı ilə saat 16:39-da Sumatra adasının şimalı üzərində atmosferə daxil olub. Hadisənin görüntülərinin bölgə sakinləri tərəfindən qeydə alındığı bildirilir.

Təxminən 1450 kiloqram ağırlığında olan və ölçülərinə görə mikroavtobusa bənzəyən teleskopun böyük hissəsinin atmosferdə yanaraq parçalanacağı gözlənilirdi. NASA-nın əvvəlki hesablamalarına əsasən, kosmik aparatın Yer səthinə çata biləcək qalıqlarının hər hansı insana xəsarət yetirməsi ehtimalı 2100-də 1 olaraq qiymətləndirilmişdi.

Swift teleskopu 2004-cü ilin noyabr ayında cəmi iki illik missiya üçün kosmosa göndərilmişdi. İlkin olaraq Swift Gamma-Ray Burst Explorer adlandırılan aparat 2018-ci ildə layihənin ilk baş tədqiqatçısı, 2017-ci ildə vəfat etmiş Nil Gerelsin xatirəsinə Neil Gehrels Swift Observatory adını alıb.

Teleskopun əsas vəzifəsi kainatın ən güclü enerji hadisələrindən sayılan qamma-şüa partlayışlarını aşkar etmək və onların koordinatlarını müəyyənləşdirmək idi. Swift bu məlumatları digər rəsədxanalara ötürərək alimlərin partlayışlardan sonra yaranan şüalanmanı operativ şəkildə araşdırmasına imkan verirdi.

Bununla yanaşı, teleskop uzaq məsafələrdə baş verən fövqəlnova partlayışlarını, maddə udan qara dəlikləri, asteroidləri və kometləri də müşahidə edib.

NASA-nın məlumatına görə, Swift fəaliyyət göstərdiyi müddətdə 2000-dən çox qamma-şüa partlayışını və 1400 fövqəlnovanı müşahidə edib. Teleskop elmi fəaliyyətini 20 oktyabr 2026-cı ilədək davam etdirərək ilkin olaraq nəzərdə tutulan iki illik missiya müddətini təxminən 10 dəfə üstələyib.

Swift-in fəaliyyətini uzatmaq üçün NASA 2025-ci ildə xüsusi xilasetmə missiyası hazırlamışdı. Həmin ilin sentyabr ayında ABŞ-nin Katalyst Space şirkəti ilə 30 milyon dollar dəyərində müqavilə imzalanmışdı. Məqsəd teleskopun orbitini yüksəldə biləcək robotlaşdırılmış kosmik aparat hazırlamaq və onu Swift-ə göndərmək idi.

Teleskopun orbiti atmosferin yuxarı qatlarında yaranan müqavimət səbəbindən tədricən aşağı düşürdü. Swift-in öz mühərrikləri olmadığından bu prosesi dayandırmaq mümkün deyildi.

Katalyst Space şirkəti bu məqsədlə soyuducu ölçüsündə, üç robot qolu ilə təchiz edilmiş LINK adlı kosmik aparat hazırlamışdı. Aparat 3 iyul 2026-cı ildə orbitə buraxılmış və avqust ayında Swift ilə birləşərək onun orbitini yüksəltməli idi.

Lakin LINK-in hərəkətverici sistemində və istiqamətinin idarə olunmasına cavabdeh reaksiya çarxlarında yaranan texniki problemlər missiyanın uğursuzluğuna səbəb olub. Aparat Swift-ə yaxınlaşa bilməyib və sentyabrın 25-də özü də Yer atmosferinə daxil olub.

Beləliklə, NASA-nın teleskopu xilas etmək cəhdi nəticəsiz qalıb. Swift isə 22 illik fəaliyyəti ərzində topladığı məlumatlarla qamma-şüa partlayışlarının, fövqəlnovaların və digər yüksək enerjili kosmik hadisələrin öyrənilməsinə mühüm töhfə verərək missiyasını başa vurub.