Norveçin Oslo və Akershus şəhərlərində ictimai nəqliyyatı idarə edən “Ruter” qurumu elektrikli avtobusların kiber təhlükəsizliyini yoxlamaq üçün qeyri-adi bir sınaq həyata keçirib. Şirkət sadəcə sənəd yoxlanışı ilə kifayətlənməyərək, avtobusları dağların dərinliklərində yerləşən, radio siqnallarının qarşısını alan xüsusi izolyasiya olunmuş sığınacağa yerləşdirib. Sınaqda məqsəd avtobusların uzaqdan idarə edilib-edilməyəcəyini və daxili kameraların məlumat sızdırıb-sızdırmadığını müəyyənləşdirmək olub.
Sınaq üçün Hollandiyanın “VDL” şirkətinin üç illik modeli və Çinin “Yutong” markasının tamamilə yeni avtobusu seçilib. Kiber təhlükəsizlik mütəxəssislərinin yoxlaması nəticəsində kameraların internetə bağlı olmadığı və qanunsuz izləmə riskinin olmadığı təsdiqlənib. Lakin hər iki avtobusun əlaqə sistemlərinin tamamilə fərqli fəlsəfələrə əsaslandığı və əsas risklərin məhz bu sahədə olduğu aşkara çıxıb. Belə ki, “VDL” avtobusunda sistem yenilənmələri yalnız fiziki kabel vasitəsilə həyata keçirildiyi üçün kiber təhlükəsizlik riski minimum qiymətləndirilib.
Bunun əksinə olaraq, 13,6 tonluq “Yutong” avtobusunun eynilə bir smartfon kimi işlədiyi məlum olub. Avtobus, üzərindəki Rumıniya SIM kartı vasitəsilə daim istehsalçı ilə əlaqədədir və sistem yenilənmələrini məsafədən qəbul edir. Bu sistem istehsalçıya avtobusun batareya və güc idarəetmə sistemlərinə birbaşa rəqəmsal giriş imkanı verir. Mühəndislər bu “açıq qapı” vasitəsilə hər hansı mürəkkəb haker hücumuna ehtiyac qalmadan uzaqdan müdaxilə ilə avtobusu tamamilə dayandırmağın mümkünlüyünü sübut ediblər.
Buna baxmayaraq, “Ruter” mütəxəssisləri avtobusun daxili arxitekturasının bu tək giriş nöqtəsini izolyasiya etməyə və yerli təhlükəsizlik divarı qurmağa imkan verdiyini bildiriblər. Lakin bu kəşf gələcək satınalmalarda qaydaları dəyişib. “Ruter” rəhbərliyi yeni avtobus müqavilələrinə daha sərt kiber təhlükəsizlik şərtləri əlavə edərək, məsələni qanunvericilik səviyyəsində həll etmək üçün Norveç Nəqliyyat Nazirliyi ilə əməkdaşlığa başlayıb.
Bu hadisə qlobal miqyasda, xüsusən də ABŞ-da gündəmdə olan “2026 Bağlantılı Avtomobil Təhlükəsizliyi Qanunu” kimi müzakirələrlə tam üst-üstə düşür. Bu tip qanun layihələri avtomobil proqram təminatlarında və telematik donanımlarda xarici mülkiyyətini maksimum 25%-lə məhdudlaşdırmağı hədəfləyir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, istər kütləvi ictimai nəqliyyatda, istərsə də şəxsi avtomobillərdə uzaqdan idarəetmə texnologiyalarının kim tərəfindən və hansı məqsədlərlə idarə olunması rəqəmsal dövrün ən vacib hüquqi və təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
