İndiyə qədər qlobal istiləşmənin təsirləri əsasən buzlaqların əriməsi, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi və ya ekstremal hava hadisələrinin artması kimi planetə təsiri baxımından müzakirə olunurdu. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, temperaturun yüksəlməsi də insan davranışını birbaşa dəyişdirir. Xüsusilə fiziki aktivlik səviyyəsinin azalması iqlim böhranının sağlamlığa dolayı təsirlərinin düşündüyümüzdən daha böyük ola biləcəyini göstərir.
The Lancet Global Health jurnalında dərc olunan yeni bir araşdırma bu mənzərəni daha da aydınlaşdırır və temperaturun yüksəlməsinin insanları daha oturaq həyat tərzinə sövq edə biləcəyini və bunun da qarşıdakı illərdə yüz minlərlə əlavə ölümə səbəb ola biləcəyini ortaya qoyur. Latın Amerikasındakı müxtəlif universitetlərin tədqiqatçıları tərəfindən aparılan tədqiqatda Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) qlobal sağlamlıq sorğularından və Şərqi İngiltərə Universitetindəki İqlim Tədqiqatları Bölməsindən (CRU) əldə edilən temperatur məlumatları birləşdirilib. 2000-2022-ci illər arasında 156 ölkəni əhatə edən bu geniş məlumat dəstinin təhlilləri artan temperatur və fiziki hərəkətsizlik arasında birbaşa əlaqə olduğunu göstərir. Bir bölgədə temperaturun 28°C-dən yuxarı olduğu ayların sayı artdıqca, hər əlavə ay üçün hərəkətsizlik nisbəti təxminən 1,4 faiz bəndi artır.
Tədqiqatın ən təəccüblü nəticələrindən biri bu davranış dəyişikliyinin uzunmüddətli nəticələridir. Kompüter simulyasiyalarına görə, temperatur artımı bu sürətlə davam edərsə, 2050-ci ilə qədər hər il qlobal miqyasda 470.000 ilə 700.000 arasında əlavə ölüm baş verə bilər. Bu ölümlərin əhəmiyyətli bir hissəsinin ürək-damar xəstəlikləri və fiziki hərəkətsizlikdən qaynaqlanan oxşar xroniki xəstəliklərdən qaynaqlanacağı gözlənilir. Hazırda fiziki hərəkətsizlik artıq qlobal ölümlərin təxminən 5%-ni təşkil edir. Tədqiqat həmçinin bu təsirin coğrafi cəhətdən bərabər paylanmayacağını göstərir. Karib dənizi və Saharaaltı Afrika kimi tropik bölgələrdə yerləşən aşağı və orta gəlirli ölkələrin daha ciddi şəkildə təsirlənəcəyi proqnozlaşdırılır. Məsələn, Somalidə 2050-ci ilə qədər açıq hava fəaliyyətinə ciddi şəkildə mane olan həddindən artıq isti hava səbəbindən hər 100.000 nəfərə 70-ə qədər əlavə ölüm hadisəsi baş verə biləcəyi təxmin edilir. Bu bölgələrdə iqlim nəzarəti infrastrukturu və səhiyyə xidmətləri baxımından daha məhdud resursların olması riski daha da artırır.
Bu davranış dəyişikliyi Afrika və Karib ölkələrində xüsusilə ölümcül ola bilər
Tədqiqata görə, isti hava fiziki fəaliyyəti həm fizioloji, həm də psixoloji cəhətdən çətinləşdirir. Yüksək temperaturda bədən istiliyinin tənzimlənməsi daha da çətinləşir və insanların çölə çıxmaq və idman etmək istəyini azaldır. Xüsusilə qadınlar və yaşlı insanlar daha məhdud soyutma qabiliyyətinə görə bu təsirləri daha intensiv hiss edə bilərlər. Tədqiqatın aparıcı müəllifi Kristian Qarsiya-Vitulski vurğulayır ki, bu, yalnız rahatlıq məsələsi deyil, həm də davranış nümunələrini birbaşa dəyişdirən amildir.
Digər tərəfdən, yüksək gəlirli ölkələr də bu mənzərədən kənarda deyil. Tədqiqatda hətta ABŞ kimi ölkələrdə belə, istidən qaynaqlanan fiziki hərəkətsizliyin 2050-ci ilə qədər hər 100.000 nəfərə təxminən 2,5 əlavə ölümə səbəb ola biləcəyi proqnozlaşdırılır. Kondisioner, qapalı idman qurğuları və iqlimə nəzarətli yaşayış sahələri bu təsiri qismən azalda bilər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu problem yalnız fərdi seçimlər yolu ilə həll edilə bilməz. Onlar isti havada fiziki aktivliyi təşviq etmək üçün şəhər planlaşdırmasını yenidən dizayn etmək, açıq məkanları kölgələndirmək və gəzinti və idman sahələrini artırmaq kimi addımlar təklif edirlər. Onlar həmçinin yüksək temperaturda təhlükəsiz idmanla məşğul olmaq və iqlimə nəzarətli idman qurğularına çıxışı artırmaq barədə daha yaxşı ictimai maarifləndirmə kampaniyalarının aparılmasına ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.
Lakin, tədqiqatın vurğuladığı ən vacib məqam odur ki, bütün bu tədbirlər problemin kök səbəbini aradan qaldırmır. İstixana qazı tullantılarının azaldılmadığı ssenarilərdə artan temperaturun sağlamlığa təsirlərinin çoxalacağı gözlənilir. Tədqiqata görə, aşağı emissiya ssenarisi ilə yüksək emissiya ssenarisi arasındakı fərq yüz minlərlə əlavə ölümə və milyardlarla dollar iqtisadi itkiyə səbəb olur. Bu, bir daha iqlim böhranının təkcə ətraf mühit problemi deyil, həm də birbaşa ictimai səhiyyə məsələsi olduğunu göstərir.
